Grieks · 5 min leestijd

Wat is de mythe van Arachne? De wever die in een spin veranderde

De mythe van Arachne: een Lydische wever, een wedstrijd met Minerva, een smetteloos wandkleed en een spin. Wat Ovidius zegt en wat omstreden is.

Terug naar Verhalen
Een wever bij een weefgetouw in een verfwerkplaats, met een half voltooid wandkleed en een spin die in de deuropening hangt.

De mythe van Arachne is het verhaal van een Lydische wever die opschepte dat ze de godin Minerva (Athena voor de Grieken) kon overtreffen in het weven. Haar wandkleed was smetteloos, de godin vernielde het in woede en Arachne werd veranderd in een spin. De uitgebreidste overgeleverde versie staat in Ovidius' Metamorfosen 6.1-145.

Wie was Arachne vóór de wedstrijd?

Bij Ovidius is Arachne geen prinses en geen nimf. Haar vader, Idmon van Kolofon, verft wol in Foceaans purper, en haar moeder is gestorven. Ze woont in het bescheiden Hypaepa, maar is in de steden van Lydië alleen al om haar vaardigheid beroemd. Nimfen van de berg Tmolus en van de rivier Pactolus komen naar haar werk kijken. Ovidius noemt haar soms "Maeonisch", want Maeonië is een andere naam voor Lydië.

Wie toekeek, kon zien hoeveel Minerva haar had bijgebracht. Arachne ontkent het.

Het verhaal heeft een kader. In boek 5 zingen de Muzen en Minerva keurt het lied goed. Lof is haar echter niet genoeg: ze besluit dat haar eigen goddelijkheid niet straffeloos veracht mag worden. Ovidius' godin is de Romeinse Minerva, in het gedicht ook Pallas of Tritonia genoemd. De Romeinse traditie is een aparte, zoals Griekse en Romeinse goden naast elkaar uitlegt.

Hoe begint de wedstrijd?

Minerva komt als oude vrouw met een stok en adviseert Arachne nederig te zijn tegenover de goden. Arachne wuift het advies weg en zegt dat de oude vrouw de godin zelf maar moet halen. Minerva werpt haar vermomming af. Iedereen die erbij is, aanbidt haar, behalve Arachne, die bloost, bleek wordt, weer bloost en niet wil wijken.

Beiden beginnen te weven.

Wat toonden de twee wandkleden?

Het middelste tafereel van Minerva is haar twist met Neptunus om Athene, op de Areopagus, waar zij een olijfboom stelt tegenover zijn zoute bron. In de vier hoeken plaatst ze scènes van wedijver, onder andere Rhodope en Haemus, de Pygmeeënkoningin, Antigone en Kinyras. Die moeten Arachne waarschuwen voor wat sterfelijken overkomt die de goden uitdagen. Een rand van olijfkransen maakt het af.

Arachne weeft het tegenovergestelde: goden die sterfelijke vrouwen bedriegen terwijl ze vermomd zijn. Europa en de stier, Asterie en de adelaar en Leda en de zwaan komen voor, en Neptunus verschijnt als stier, ram, paard, vogel en dolfijn. Een smalle rand van bloemen, doorvlochten met klimop, sluit het werk af. Sommige moderne commentatoren tellen ongeveer eenentwintig van zulke episoden. Die telling is van hen, niet van Ovidius, en is bij benadering.

Wie won de weefwedstrijd?

Ovidius zegt het niet. Hij noemt geen rechter, en latere navertellingen waarin de nimfen of Zeus oordelen, voegen iets aan hem toe. Hij zegt alleen dat noch Pallas noch de Nijd iets aan Arachnes werk kon aanmerken. Minervas woede om een vlekkeloos stuk geeft de doorslag. Ze scheurt het weefsel aan stukken en slaat Arachne met een schietspoel van buxushout op het hoofd, "driemaal en nog eens" in de vertaling van Miller.

Hoe wordt Arachne een spin?

Arachne slaat een strop om haar hals. Minerva tilt haar op en zegt, in Ovidius' Latijn, vive quidem, pende tamen: "Leef dan, maar hang." Hetzelfde lot wordt over haar nakomelingen uitgesproken. De godin besprenkelt haar met het sap van Hekates kruid (Ovidius noemt de plant niet; voor de godin, zie Hekate: de godin van het kruispunt). Arachnes haar, neus en oren vallen weg, haar lichaam krimpt, haar vingers worden poten en ze spint draad uit haar buik. De laatste regel (6.145) gebruikt het Latijnse woord aranea, "spin", voor het dier dat nog altijd aan zijn oeroude webben werkt.

Haar naam doet hetzelfde werk. Grieks aráchnē betekent gewoon "spin" of "spinnenweb", dus haar naam is het gewone woord voor het dier dat ze wordt.

Wat betekent de mythe?

Ovidius noemt geen moraal. De gebruikelijke lezing is een waarschuwing tegen hybris, en het is ook een oorsprongsverhaal voor spinnen en voor het spinnen van draad. Maar Ovidius geeft Minervas wandkleed duidelijk de didactische rol, en hij zegt niet dat een van beide wandkleden of wereldbeelden triomfeert. Een essay in de Antigone Journal, An Aaful Story, vraagt zich af hoe provocerend Arachnes wandkleed voor Minerva werkelijk is. Het volgende verhaal, dat van Niobe, volgt direct, en Niobe, die Arachne kende, trekt geen les uit haar lot.

Andere geleerden lezen het weven als commentaar op Ovidius' eigen poëzie, aangezien weven al een metafoor was voor vertellen. Denis Feeney (1991), zoals aangehaald in een proefschrift van de Universiteit van New Mexico, leest de wedstrijd als een keuze tussen twee dichterlijke stijlen. Lezingen die Ovidius met Arachne laten sympathiseren, of die het verhaal feministisch noemen, zijn moderne interpretaties en niet zijn verklaarde bedoeling.

Is Ovidius de enige bron?

Voor een volledig verhaal wel: niets eerders is bewaard gebleven. Ovidius' bronnen voor het verhaal zijn onzeker; het kan teruggaan op oudere tradities die nu verloren zijn. Sommige geleerden vermoeden dat het een oudere Griekse traditie bewerkt, maar het bewijs daarvoor is indirect en omstreden.

Ander bewijs is schaars.

  • Vergilius, Georgica 4.246 e.v. (ongeveer 29 v.Chr.), spreekt over de spin, "gehaat door Minerva", die haar netten in de deuropening hangt. Hij noemt de spin, niet Arachne, dus het is hoogstens een echo van de vijandschap.
  • Plinius, Naturalis historia 7.196, noemt Arachne als uitvinder van linnen en netten, en haar zoon Closter als uitvinder van de wolspil. Het is een lijst van uitvinders, geen verhaal.
  • Een aantekening bij de dichter Nikander maakt volgens de overlevering van Arachne een Attisch meisje met een broer, Phalanx, die Athena onderwees; zij worden in spinnen veranderd. We kennen dit alleen via moderne samenvattingen.
  • Een Corinthische vaas uit ongeveer 580-560 v.Chr. is voorgesteld als een vroege afbeelding van de wedstrijd. De identificatie is omstreden, omdat de vaas ook Athena kan tonen die het weven in het algemeen onderwijst.

Voor andere wevers in de Griekse mythe, zie Penelope: de weefster die 108 vrijers te slim af was. Voor de godin zelf en haar familie, zie de overzichtsgids De twaalf Olympische goden: wie is wie en hoe ze verwant zijn.

Waarop we steunen

Oude bronnen

  • Ovidius, Metamorfosen 6.1-145 (de wedstrijd en de gedaanteverwisseling), met het kader in boek 5. Geraadpleegde vertalingen: A. S. Kline (secties 1-145); Frank Justus Miller (Loeb).
  • Vergilius, Georgica 4.246 e.v. Vertaling: H. Rushton Fairclough.
  • Plinius de Oudere, Naturalis historia 7.196. Vertaling: H. Rackham.

Moderne wetenschap

  • Denis Feeney (1991) over Ovidius' wedstrijd als keuze tussen dichterlijke stijlen, zoals aangehaald in een proefschrift van de Universiteit van New Mexico.
  • Een essay in de Antigone Journal (2021) over hoe provocerend Arachnes wandkleed voor Minerva is.

Lees verder