Yunan · 5 dk okuma

Yunan Tanrılarına Tapınma Ne Zaman Sona Erdi?

Tek bir tarih yok. Kurban 341'de yasaklandı, I. Theodosius 391-392'de pagan ibadetini yasakladı, eski kültler yüzyıllarca sürdü.

Hikâyeler sayfasına dön
Alacakaranlıkta yıpranmış bir Yunan tapınağı; yan duvarına haç tepeli küçük bir kapı açılmış, basamaklarda adak bırakan yalnız bir figür uzaklaşıyor.

İnsanlar Yunan tanrılarına tapmayı tek bir tarihte bırakmadı. Kurban 341'den itibaren yasaklandı, I. Theodosius 391 ve 392'de pagan ibadetini yasakladı; eski kültlerin bundan sonra da öğretmenleri, şenlikleri ve köyleri vardı, bazı yerlerde yüzyıllarca.

Sözü edilen tanrılar, Olimpos'un 12 Tanrısı: Kimdir ve Birbirleriyle Nasıl Akrabadır? yazısındaki tanrılardır. Gerileyişleri yasaların, yerel siyasetin ve yavaş alışkanlığın hikâyesidir; ünlü "son günlerin" birkaçı da sonradan anlatılmış hikâyeler çıkar.

Hristiyan imparatorların yasaları gerçekte ne diyordu?

İlk darbeler Theodosius'tan önce geldi. Constantius döneminde çıkan 341 tarihli bir yasa, Konstantin'in daha eski bir yasasına atıfla pagan "batıl inancı" ile kurbanı yasakladı. 356'da putperestlik ve kurban ölüm cezası gerektiren suçlar sayıldı (Codex Theodosianus 16.10.2 ve 16.10.6).

Yine de yasalar yalnızca yapılara karşı bir kampanya değildi. 342'de (bazı elyazmaları ve basımlar 346 verir) Constantius, Roma surlarının dışındaki tapınakların ayakta bırakılmasını emretti; çünkü Roma halkının oyunları ve gösterileri bu tapınaklarda doğmuştu (CTh 16.10.3). Sonraki yasa, 16.10.4, tapınakların kapatılmasını ve ihlal edenlerin cezalandırılmasını emreder.

Sonra politika tersine döndü. Julianus (361-363) pagan tapınaklarını yeniden açtı, onardı, yeniden inşa etti ve kurban yasağını kaldırdı. Tek imparator olarak iki yıldan kısa süre sonra öldü; bu dönüş ondan uzun yaşamadı.

I. Theodosius gerçekte ne yaptı?

Üç yasa önemlidir. Codex Theodosianus 16.10.10 (24 Şubat 391) kurbanı, kutsal alanlara yaklaşmayı, tapınakları ziyaret etmeyi ve heykellere bakmayı yasaklar. 16.10.11 (16 Haziran 391) Mısır'daki görevlilere hitap eder ve kurbanla tapınak ziyaretlerini yasaklar. 16.10.12 (8 Kasım 392) eve kadar uzanır: buhur, kandiller, çelenkler ve ev ayinleri.

Bunlar tek bir kapsamlı "Theodosius yasağı" değildi. Her biri belirli görevlilere hitap ediyordu ve birkaç imparatoru anan bir başlık altındaydı. Yine de birlikte, tüm pagan ibadetinin ilk resmî yasağıdır; el kitapları bunu 392'ye tarihler.

Saltanatının daha erken döneminde Theodosius o kadar sert değildi. 386 tarihli bir yasa genellikle tapınakların ve şenliklerin bakımını paganlara bırakan ve rahiplerin geleneksel ayinleri yapma hakkını doğrulayan bir yasa olarak özetlenir.

Yasalar uygulandı mı?

Eşitsiz biçimde. Yasaların hiçbiri tüm imparatorlukta etkili biçimde uygulanmış görünmüyor ve altıncı yüzyılın sonlarına kadar yasa dışı kurban nedeniyle bir idam kaydedilmemiştir. Bilginler Theodosius'un yasalarının ne kadar sıkı uygulandığını hâlâ tartışır.

İmparatorlar yasa çıkarmayı sürdürdü; bu, uygulamaların ortadan kalkmadığını düşündürür. 399 tarihli bir yasa kırsal tapınakların "kargaşa çıkarmadan" yıkılmasını emreder. 14 Kasım 435 tarihli bir yasa kurbanı yasaklar, tapınakların yıkılmasını ve yerlerine haç konmasını emreder.

En bilinen yıkım, İskenderiye'deki Serapeion, Piskopos Theophilos döneminde 391 ya da 392 civarında gerçekleşti. Tarih belirsizdir: Burgess ve Dijkstra, bir zamanlar bunu 392'ye sabitlemek için kullanılan vakayinameyi eleştirdi. Rufinus'un anlatısı olayı, düşmüş putlara dair Eski Ahit kehanetleri üzerinden okur; bu yüzden teolojiyle biçimlenmiştir.

Theodosius Olimpiyatları bitirdi mi, Delfi'yi kapattı mı?

Gelenek öyle der, ama kanıt zayıftır. Ingomar Weiler'in belirttiği gibi, günümüze ulaşan hiçbir yasa Olimpiyat Oyunları'nı kaldırmaz. Yüzyıllar sonra yazan yalnızca iki Bizans yazarı sonu bir Theodosius'a bağlar ve aralarında anlaşamazlar. Kedrenos (11. yüzyıl) son Olimpiyatı I. Theodosius döneminde, 393 ya da 394'te gösterir. Lukianos üzerine bir not II. Theodosius'a işaret eder; el kitaplarındaki 426 tarihinin kaynağı budur.

Bu arada bir galip yazıtı, Oyunların I. Theodosius'un saltanatı boyunca sürdüğünü gösterir ve şair Claudianus 399'da Olimpiyatlardan söz eder. Daha sonraki Bizans geleneği (Kedrenos), Fidias'ın Zeus heykelinin Konstantinopolis'e götürüldüğünü ve Lausos Sarayı'nda tutulduğunu söyler. Kaldırılma tarihi belirsizdir. Şenliğin kendisi için bkz. Antik Olimpiyatlar Zeus için bir şenlikti.

Delfi'nin de benzer bir hikâyesi var. Apollon'un Julianus'un doktoruna tanrının salonunun yıkıldığını söylediği bir dize, Julianus'un hekimi Oribasios'a atfedilir. Dize yalnızca sonraki metinlerde korunmuştur: Passio Artemii (beşinci yüzyıl tarihçisi Philostorgios'tan yararlanır) ve vakanüvis Kedrenos. Bilginler bunun gerçek bir kehanet mi yoksa Hristiyan icadı mı olduğu konusunda ayrışır; Vatin ise dizenin Delfi'yi değil Antakya yakınlarındaki Dafne'yi ilgilendirdiğini savundu. Güvenle kaydedilmiş son kehanet sayılmamalıdır. Theodosius'un kutsal alanı 393'te kapattığına dair yaygın iddialar hiçbir antik kaynağa dayanmaz. Bkz. Delfi Kâhini: Apollon adına kim konuşurdu?.

Atina'da ve tapınaklarda ne oldu?

520'lerdeki Justinianus fermanının Platon'un Akademisi'ni 529'da kapattığı sık sık söylenir. Ferman paganların yanı sıra Yahudileri ve sapkınları da hedef alır, hiçbir okulun ya da şehrin adını vermez ve genel olarak öğretimi yasaklar. 529 tarihi vakanüvis Malalas'tan gelir. Alan Cameron, Justinianus'un yalnızca kamu fonlamasını kestiğini savundu; başkaları Akademi'nin 529 ile 531 arasında kapandığını düşünür. Daha güvenli bir özet, devletin fonlanan pagan öğretimine son verdiği ve kapanış tarihinin tartışmalı olduğudur. Pagan bir filozof olan Olympiodoros, 529'dan on yıllar sonra, 560'larda hâlâ İskenderiye'de ders veriyordu.

Yapılar da yavaş değişti. Tapınaklar önce kutsallıktan çıkarıldı ve aradaki süre uzun olabilirdi: Roma'daki Pantheon ancak 609'da kiliseye dönüştü. Parthenon'un dönüşümü beşinci yüzyıldan (Mango, Tübingen Teosofisi'ni okuyarak) altıncı yüzyıl başına (Travlos), altıncı yüzyıl ortasına (Korres) ya da daha sonrasına (Frantz) kadar çeşitli tarihlere konmuştur. Karar vermeye yarayacak arkeolojik ölçüt neredeyse yoktur.

En uzun kimler direndi?

Olağan yanıt, güney Peloponnes'teki Maina halkıdır. 950 civarında İmparator VII. Konstantinos, De Administrando Imperio adlı eserinde onların eski putperestlikleri yüzünden "Hellenler" diye anıldığını ve I. Basileios döneminde (867-886) vaftiz edildiğini yazdı. Metin sağlamdır, ancak bazıları Yunancasını farklı okur ve "Yunanistan'ın son paganları" çoğunlukla modern bir etikettir.

TarihOlayKesinlik
341, 356Kurban yasaklandı, sonra ölüm cezası gerektiren suç sayıldıYasalar günümüze ulaştı
361-363Julianus tapınakları yeniden ayağa kaldırırSağlam
391-392Theodosius'un tüm pagan ibadetine karşı yasalarıYasalar günümüze ulaştı, uygulama tartışmalı
435Tapınaklar yıkılacakYasa günümüze ulaştı
529Fonlanan pagan öğretiminin sonuAyrıntılar tartışmalı
867-886Mani halkı vaftiz edildiOnuncu yüzyıl kaynağı

Bu tanrıların sanatta ve dilde nasıl yaşamayı sürdürdüğü için bkz. Yunan Efsaneleri Neden Şu Anda Yeniden Anlatılıyor, Roma tarafı için ise Yunan ve Roma Tanrıları Yan Yana: Sadece Adları Değişmedi.

Dayandığımız kaynaklar

Antik kaynaklar

  • Codex Theodosianus (Theodosius Kanunnamesi), yay. Th. Mommsen ve P. Krüger (Weidmann): 16. kitap, 10. başlık.
  • VII. Konstantinos Porphyrogennetos, De Administrando Imperio (İmparatorluğun Yönetimi Üzerine), Yunanca metin yay. Gy. Moravcsik, İngilizce çeviri R. J. H. Jenkins (Dumbarton Oaks).

Modern araştırmalar

  • E. Watts, "Justinianus, Malalas ve Atina'da Felsefe Öğretiminin M.S. 529'da Sona Ermesi", Journal of Roman Studies 94 (2004), 168-182.
  • R. W. Burgess ve J. H. F. Dijkstra, "İskenderiye Dünya Vakayinamesi, Konsüllük Listeleri ve Serapeion'un Yıkım Tarihi", Millennium 10 (2013).
  • C. Mango, "Parthenon'un Kiliseye Dönüştürülmesi: Tübingen Teosofisi", Deltion tes Christianikes Archaiologikes Etaireias, dizi 4, 18 (1995), 201-203.
  • C. Kelly, "Şok Edici Bir Hikâye", London Review of Books 41.4 (2019).

Okumaya devam et