
1874'te Rus besteci Modest Musorgski, kısa süre önce ölen arkadaşı Viktor Hartmann'ın çizimlerinden esinlenerek Bir Sergiden Tablolar adlı bir piyano süiti yazdı. Parçalardan birinin adı "Tavuk Bacaklı Kulübe (Baba Yaga)". Ayak vuruşlu, pirinç üflemeli ve hafif komik bir parça; folklorun onun hakkında söylediklerini çok iyi ima ediyor. Ondan korkulur, ama aynı zamanda biraz da bir karakterdir.
Ormandaki yaşlı kadın
Aleksandr Afanasyev'in on dokuzuncu yüzyıl ortasında derlediği Rus masallarında Baba Yaga, ormanın derinliklerinde yaşayan çok yaşlı bir kadındır. Kemikli, demir burunlu ve bazen demir dişlidir. Çoğunlukla bir bacağı kemikten yapılmış olarak anlatılır. Baba sözcüğü "yaşlı kadın" ya da "nine" demektir ve çeşitli Slav dillerinde geçer. Yaga'nın anlamı belli değil. "Dehşet" ya da "hastalık" anlamına gelen sözcüklerle ilgili olabilir ya da başka bir şeyle. Kimse bilmiyor.
Bir havanın içinde yolculuk eder; havan elini dümen gibi kullanır, izlerini süpürgeyle siler. Evi, dev tavuk bacakları üzerinde duran ve dönen bir kulübedir, izba. Durup kapısını göstermesi için bir formül söylemek gerekir: "Küçük kulübe, küçük kulübe, annenin seni koyduğu gibi dur, arkan ormana, önün bana dönük." Çevresindeki çit insan kemiklerinden yapılmıştır, direklerin üstünde parlayan gözlü kafataslarıdır. Kapıların kilitleri insan elleridir ya da bazı masallarda açılmadan önce yağlanmaları gerekir.
Çocukları yer mi, yoksa onlara yardım mı eder?
Baba Yaga'nın en dikkat çekici yanı tutarlı olmamasıdır. Bazı masallarda çocukları kandırıp fırınında pişiren korkunç bir ogredir. Diğerlerinde, temiz bir kalple ve doğru görgüyle gelen bir kahramana öğüt, sihirli bir at ya da bir kılıç veren bir yardımcıdır.
En bilinen hikâye Güzel Vasilisa'dır. Ölmekte olan bir annenin kızına verdiği küçük bir bebek vardır; kız onu besleyecek, bebek de ona akıl verecektir. Babası yeniden evlenince, üvey anne ve kızları, yenmesini umarak Vasilisa'yı ateş getirmesi için Baba Yaga'nın kulübesine gönderir. Yaşlı kadın onu bir tehditle karşılar ve imkânsız işler verir: evi temizlemek, yemekleri pişirmek, bir yığın tahılı tozdan ve haşhaş tohumlarını topraktan ayırmak. Bebeğin yardımıyla Vasilisa hepsini yapar ve Baba Yaga nasıl başardığını sorduğunda Vasilisa şöyle der: "Annemin duasıyla." Cadı, evinde dualı birine yer olmadığını bağırır ve onu kovar; ama önce ona sopa ucunda ateşle parlayan bir kafatası verir. Vasilisa onu eve götürür ve ışık üvey anneyi ve kızlarını küle çevirir.
Bu masalda kulübenin önünden biri beyaz, biri kırmızı, biri siyah üç atlı geçer. Vasilisa onları sorduğunda Baba Yaga bunların aydınlık günü, kırmızı güneşi ve karanlık gecesi olduğunu söyler. Onlar onun hizmetkârlarıdır. Sahne, onun ışık ile karanlığın döngülerinin koruyucusu, doğa figürü olduğuna dair kuramlara yol açmıştır.
Bir sınav, kötü bir karakter değil
Birçok hikâyede bir örüntü belirir. Genç biri, çoğunlukla başı dertte bir kız ya da oğlan, kulübeye varır. Baba Yaga, oraya isteyerek mi yoksa ihtiyaçtan mı geldiklerini bilmek ister. Dürüst, kibar ve çalışmaya istekli olanlar yardım alır. Kaba, tembel ya da hilekâr olanlar başını belaya sokar. Dünyalar arasındaki sınırda da duruyor gibidir. Kulübesi ormanın kıyısında, ölümün kıyısında durur. Vladimir Propp gibi araştırmacılar bu hikâyelerde, gencin ormandaki bir eve götürülüp "öldüğü" ve yeniden doğduğu eski inisiyasyon ritüellerinin izini görmüştür. Bu bir spekülasyon, ama masalın neden sınav havası taşıdığını açıklıyor.
Üç tane mi, bir tane mi?
Bazı hikâyelerde, her biri ormanın daha derininde yaşayan üç kardeş Baba Yaga vardır. Bir kahraman üçünü de ziyaret eder. Her biri sırayla ona yardım eder, daha iyi bir at ya da daha güçlü bir silah verir ve bir sonrakini nerede bulacağını söyler.
Bir cadının sonraki hayatı
Baba Yaga onu yaratan dünyadan daha uzun yaşadı. Çok sayıda modern eserde karşımıza çıkar: hâlâ kopyalanan görünümü ona veren, yirminci yüzyıl başından Ivan Bilibin'in çizimlerinde, Hellboy çizgi romanlarında, video oyunlarında ve romanlarda. John Wick (2014) filminde ana karakter "Baba Yaga" diye anılır; çevresindekilerin saygıyla söylediğine göre bu, öcü demektir ya da öcüyü öldürmesi için gönderdiğin kişi.
Feminist yazında da yer buldu. Ormanda tek başına yaşayan, rüzgâra hükmeden, kendisinden korkulan ve sormaya cesaret edene öğüt veren yaşlı bir kadının belirgin bir çekiciliği var.
Eski masalların hâlâ işe yaramasının nedeni belki de budur. O hiçbir yere sığmaz. Ne kötüdür ne iyi, ne bir masal cadısı ne de bir tanrıça. Daha eski bir şeydir: bildiğinin sınırında karşılaştığın, ya seni doyuracak ya da seni yiyecek bir güç ve nasıl biri olduğunu görmeye çok meraklı.


