
Apollon ve Daphne miti, nimfa Daphne'nin tanrı Apollon'dan kaçışını ve bir defne ağacına dönüşmesini anlatır; Apollon da bu ağacı sonradan kendi ağacı ilan eder. Bilinen versiyon Ovidius'undur, ancak daha eski Yunan anlatıları epey farklıdır.
Ovidius hikâyeyi nasıl anlatır?
Ovidius hikâyeyi Dönüşümler'in 1. kitabında anlatır (1.452-567). Apollon büyük yılanı yeni öldürmüştür ve kendinden hoşnut bir halde, “bir erkeğin silahlarını” taşıdığı için Cupid ile alay eder. Cupid öfkelenir. Parnassos'un tepesine konar ve okluğundan iki ok çeker: biri aşkı tutuşturan altın ok, öteki onu kovan kurşun ok. Altın ok Apollon'a isabet eder. Kurşun ok, nehir tanrısı Peneus'un kızı Daphne'ye saplanır.
Apollon'un “ilk aşkı” böyle başlar. Daphne onunla hiçbir şey paylaşmak istemez ve kaçar. Apollon, Olimpos tanrılarına dair öteki anlatılarda olduğu gibi (bkz. Olimpos'un 12 Tanrısı: Kimdir ve Birbirleriyle Nasıl Akrabadır?) küçük bir figür değildir; yalvararak peşinden gider.
Apollon onu yakalar mı?
Ovidius'ta yakalamaz. Daphne gücünün sonuna geldiğinde babasına seslenir. Ağır bir uyuşukluk uzuvlarını sarar, kabuk üstünü kaplar, saçları yaprağa, kolları dala dönüşür. Geriye yalnızca parlak güzelliği kalır.
Apollon elini gövdeye koyar ve yeni kabuğun altında Daphne'nin kalbinin hâlâ titrediğini hisseder. Ağacı öper. Sonra defneyi kendi ağacı ilan eder: defne saçını, lirini ve okluğunu çelenkle süsleyecektir.
Buna bir aşk hikâyesi demek cazip gelebilir, ama metin bunu desteklemez. Kurşun ok, Daphne için aşkı imkânsız kılar ve onun kaçışı bir dehşettir. Hikâyeyi karşılıksız aşk olarak okumak modern bir alışkanlıktır, Ovidius'un söylediği bir şey değil.
Cupid her versiyonda var mı?
Hayır. Cupid ve iki ok, Ovidius'un kendi katkısı gibi görünür. Bronwen Wickkiser, Ovidius'un günümüze ulaşan daha eski anlatılarda “görünmeyen” unsurlar getirdiğini belirtir. Ona göre kurşun ok, eski büyü ve tıp uygulamalarından yararlanmış olabilir; kurşunun bu alanlardaki kullanımı, Ovidius'un onu aşkı kovan ok olarak seçmesini açıklamaya yardım eder. Daha eski metinler yitmiş olabilir; dolayısıyla Cupid, Ovidius'un icadı değil, günümüze ulaşan en eski kullanımı olabilir. Cupid'in çok farklı bir hikâyedeki yeri için Cupid ve Psihe: “Psikoloji” sözcüğünün ardındaki hikâye yazısına bakabilirsin. Ovidius Latince yazdı ve Roma tanrıları, adı değiştirilmiş Yunan tanrıları değildir.
Daha eski Yunan versiyonları ne söylüyor?
Günümüze ulaşan en eski anlatı, MÖ 1. yüzyıl şairi Parthenios'un Aşk Acıları 15'indedir. Parthenios, Elaialı Diodoros'un ve MÖ 3. yüzyıl Yunan tarihçisi Phylarkhos'un elegeia şiirlerine atıf yapar (elyazması notunda ve Lightfoot'un şerhinde 15. kitap; Gaselee'nin çevirisinde 25. kitap olarak basılmıştır). Cupid yoktur. Daphne, Artemis'in sevgilisidir ve onunla birlikte avlanır.
Leukippos adında bir genç ona âşık olur ve kadın kılığında Daphne'nin topluluğuna katılır. Kıskanç Apollon, Daphne'nin aklına arkadaşlarıyla bir derede yıkanma fikrini sokar. Kadınlar Leukippos'un giysilerini çıkarır, hileyi fark eder ve onu mızrakla öldürür. Daphne bunun üzerine Apollon'dan kaçar ve Zeus'a yalvararak kendisini ölümlülerin gözünden kaldırmasını ister. Defne ağacına dönüştüğü söylenir.
Pausanias (8.20), Ladon nehrinin geçtiği Arkadia versiyonunu aktarır ve Orontes ile ilgili bir Suriye hikâyesini bilerek bir kenara bırakır. Apollon'un kıskançlığını “şairlere” atfeder ve o da genç kızların Leukippos'u kargılar ve hançerlerle öldürdüğünü anlatır. Leukippos'un ölümü Ovidius'ta yoktur.
Daphne kimin kızıdır?
Kaynaklar bu konuda ayrışır.
| Baba | Adını veren kaynak |
|---|---|
| Peneus, Thessalia'da bir nehir | Ovidius, Hyginus (Masallar 203) |
| Ladon, Arkadia'da bir nehir | Pausanias, Statius (Thebais 4.289), Nonnos (Dionysiaka 42.386) |
| Amyklas | Parthenios |
Defne neden Apollon'un ağacıdır?
Ovidius, defne çelengin kökenine Daphne'yi koyar. Apollon'un yılanı öldürdükten sonra Pythia Oyunları'nı kurduğunu da anlatır; onun anlatımında ilk kazananlar meşe çelenk takar, çünkü defne henüz yoktur.
Pausanias (10.7.8) ikisini birbirine bağlar, ama bunu kendi görüşü olarak sunar: Pythia oyunlarının galibi “yalnızca ve yalnızca”, gelenek Apollon'un Ladon'un kızını sevdiğini söylediği için defne taşır. Pausanias “bence” der.
Bir kült ipucu da vardır. Tempe yakınlarında Peneus kıyısında bir Apollon tapınağı bulunurdu; Pythia galipleri için defne dalları buradan toplanırdı ve bir Delfi şenliği Tempe'den bir defne dalı getirirdi. Kimileri bunun Thessalia versiyonunu en eski yaptığını öne sürer, ancak bu bir çıkarımdır. Kutsal alanın kendisi için Delfi Kâhini: Apollon adına kim konuşurdu? yazısına bakabilirsin.
Bernini'nin heykeli neyi gösterir?
Gian Lorenzo Bernini, Apollon ve Daphne'yi 1622 ile 1625 arasında Carrara mermerinden yonttu. Heykel 243 cm yüksekliğindedir ve bugün Roma'da Galleria Borghese'de durur. Kardinal Scipione Borghese için yapılan bir dizi eserin sonuncusuydu; Bernini Davut'u yaparken çalışma neredeyse bir yıl durdu. İtalyan devleti heykeli 1902'de satın aldı.
Mermer, dönüşümün “doruk anını” yakalar. Daphne'nin parmakları şimdiden yapraktır ve Apollon'un yüzü zaferin özgüveninden şaşkınlığa geçer. Sık söylendiğine göre Bernini, heykelin biraz sağdan ve grup bir duvara dayalı biçimde görülmesini planlamıştı; yine de uzmanlar tek bir bakış noktasının amaçlanıp amaçlanmadığını tartışır. Kabuk, dallar ve rüzgârla savrulan saçlar Giuliano Finelli'ye atfedilir, ama bazı tarihçiler onun payını küçümser.
Kaidedeki ahlak öğütleyen beyit, Borghese'nin dostu ve sonradan Papa VIII. Urbanus olan Maffeo Barberini'ye aittir. Anlamca, geçici güzelliğin peşinden koşanların ellerinin yaprak ve acı meyvelerle dolu kaldığını söyler. Bu, pagan bir mitin üstüne yerleştirilmiş Hıristiyan bir okumadır.
Dayandığımız kaynaklar
Antik kaynaklar
- Ovidius, Dönüşümler 1.452-567. Çeviriler: A. D. Melville (Oxford World's Classics, 1998); F. J. Miller, G. P. Goold'un gözden geçirmesiyle (Loeb Classical Library 42, Harvard University Press).
- Parthenios, Aşk Acıları 15. Çeviri: S. Gaselee, Love Romances (G. P. Putnam's Sons, 1916); Parthenios'un aşk anlatıları ve öteki parçalar.
- Pausanias, Hellas'ın Tasviri 8.20.1-4 (Loeb Classical Library 272, 1933) ve 10.7.8 (Loeb Classical Library 297, 1935). Çeviri: W. H. S. Jones, Harvard University Press.
Modern araştırmalar
- J. L. Lightfoot (yay.), Parthenius of Nicaea (Clarendon Press, 1999): Parthenios'un şiir parçaları ve Aşk Acıları için metin, çeviri ve şerh.
- Bronwen Wickkiser, Ovidius'un Dönüşümler 1.452-567 bölümünde kurşun, altın, büyü ve tıp üzerine “Cupid'in Okları” başlıklı makale, Mnemosyne 71.1 (2018), s. 100-124.
- Galleria Borghese, Bernini'nin Apollon ve Daphne heykeline ilişkin katalog maddesi.


