
Arakne mitosu, tanrıça Minerva'dan (Yunanlar için Athena) daha iyi dokuyabileceğini söyleyen Lidyalı bir dokumacının hikâyesidir. Dokuması kusursuzdur, tanrıça öfkeyle onu parçalar ve Arakne bir örümceğe dönüşür. Günümüze ulaşan en eksiksiz anlatım Ovidius'un Dönüşümler adlı eserinin 6.1-145 dizeleridir.
Arakne yarıştan önce kimdi?
Ovidius'ta Arakne ne bir prenses ne de bir nymphadır. Babası Kolophonlu Idmon, yünü Phokaia moruyla boyar; annesi ölmüştür. Arakne mütevazı Hypaipa'da yaşar, yine de yalnızca ustalığıyla Lidya kentlerinde ünlenmiştir. Tmolos Dağı'nın ve Paktolos Irmağı'nın nymphaları işini izlemeye gelir. Ovidius ona zaman zaman "Maionialı" der, çünkü Maionia Lidya'nın başka bir adıdır.
İzleyenler, ona Minerva'nın ne kadar öğrettiğini görebiliyordu. Arakne bunu reddeder.
Hikâyenin bir çerçevesi vardır. 5. kitapta Musalar şarkı söyler ve Minerva şarkıyı onaylar. Ama övgü ona yetmez: kendi tanrılığının cezasız biçimde hor görülmemesi gerektiğine karar verir. Ovidius'un tanrıçası Romalı Minerva'dır ve şiirde Pallas ya da Tritonia da denir. Roma geleneği ayrı bir gelenektir; bunu Yunan ve Roma Tanrıları Yan Yana yazısı açıklar.
Yarış nasıl başlar?
Minerva elinde değnekle yaşlı bir kadın kılığında gelir ve Arakne'ye tanrılar karşısında alçakgönüllü olmasını öğütler. Arakne öğüdü küçümser ve yaşlı kadına tanrıçanın kendisini getirmesini söyler. Minerva kılığını üzerinden atar. Orada bulunan herkes ona tapınır, yalnızca Arakne tapınmaz; yüzü kızarır, sonra solar, sonra yine kızarır ve geri adım atmaz.
İkisi de dokumaya başlar.
İki dokuma neyi gösteriyordu?
Minerva'nın ortadaki sahnesi, Areopagos'ta Neptün'le Atina üzerine çekişmesidir; tanrıça Neptün'ün tuzlu kaynağına karşı bir zeytin ağacı sunar. Dört köşeye yarışma sahneleri koyar: Rodope ile Haimos, Pygmaialıların kraliçesi, Antigone ve Kinyras bunların arasındadır. Bunlar, tanrılara meydan okuyan ölümlülerin başına gelenler konusunda Arakne'yi uyarmak içindir. Zeytin dallarından bir kenar süs işi tamamlar.
Arakne tam tersini dokur: kılık değiştirip ölümlü kadınları aldatan tanrıları. Europa ile boğa, Asteria ile kartal, Leda ile kuğu görünür; Neptün de boğa, koç, at, kuş ve yunus olarak çıkar karşımıza. Sarmaşıkla örülmüş dar bir çiçek kenarı yapıtı kapatır. Bazı modern yorumcular bu türden yaklaşık yirmi bir bölüm sayar. Bu sayım onlara aittir, Ovidius'a değil, ve yaklaşıktır.
Dokuma yarışını kim kazandı?
Ovidius söylemez. Hiçbir hakem adı vermez; nymphaları ya da Zeus'u hakem yapan sonraki anlatılar ona ekleme yapar. Yalnızca ne Pallas'ın ne de Kıskançlığın Arakne'nin işinde kusur bulabildiğini söyler. Meseleyi çözen, Minerva'nın kusursuz bir yapıta duyduğu öfkedir. Dokumayı yırtar ve Arakne'nin başına şimşir bir mekikle vurur; Miller'ın çevirisinde "üç kez ve yine".
Arakne nasıl örümceğe dönüşür?
Arakne boynuna bir ilmek geçirir. Minerva onu yukarı kaldırır ve Ovidius'un Latincesiyle şöyle der: vive quidem, pende tamen, yani "Yaşa öyleyse, ama asılı kal." Aynı kader soyundan gelenler için de belirlenir. Tanrıça onu Hekate'nin otunun suyuyla serper (Ovidius bitkinin adını vermez; tanrıça için bkz. Hekate: Yol ayrımının tanrıçası). Arakne'nin saçı, burnu ve kulakları dökülür, gövdesi küçülür, parmakları bacaklara dönüşür ve karnından iplik eğirir. Son dize (6.145), eski ağlarında hâlâ çalışan yaratık için "örümcek" anlamına gelen Latince aranea sözcüğünü kullanır.
Ad da aynı işi görür. Yunanca aráchnē yalnızca "örümcek" ya da "örümcek ağı" demektir; yani onun adı, dönüştüğü hayvanın sıradan adıdır.
Mit ne anlama gelir?
Ovidius hiçbir ahlak dersi belirtmez. Olağan okuma, kibre karşı bir uyarı olduğudur; aynı zamanda örümceklerin ve iplik eğirmenin köken öyküsüdür. Ama Ovidius, açıkça öğretici rolü Minerva'nın dokumasına verir ve ne dokumanın ne de dünya görüşünün üstün geldiğini söyler. Antigone Journal dergisindeki An Aaful Story başlıklı bir makale, Arakne'nin dokumasının Minerva için gerçekte ne kadar kışkırtıcı olduğunu sorgular. Hemen ardından Niobe'nin hikâyesi gelir ve Arakne'yi tanıyan Niobe onun kaderinden hiçbir ders çıkarmaz.
Başka araştırmacılar dokumayı Ovidius'un kendi şiiri üzerine bir yorum olarak okur, çünkü dokumak zaten hikâye anlatmanın bir metaforuydu. Denis Feeney (1991), New Mexico Üniversitesi'nde yazılmış bir tezde anıldığı üzere, yarışı iki şiir üslubu arasında bir seçim olarak yorumlar. Ovidius'u Arakne'den yana gösteren ya da hikâyeyi feminist sayan okumalar modern yorumlardır, onun belirttiği bir amaç değil.
Ovidius tek kaynak mı?
Tam bir anlatı için evet: daha eskisi günümüze ulaşmamıştır. Ovidius'un bu hikâye için kaynakları belirsizdir; şimdi yitik olan daha eski geleneklerden yararlanmış olabilir. Bazı araştırmacılar onun daha eski bir Yunan geleneğini yeniden işlediğinden şüphelenir, ama bunun kanıtı dolaylı ve tartışmalıdır.
Diğer kanıtlar zayıftır.
- Publius Vergilius Maro, Georgika 4.246 vd. (MÖ yaklaşık 29), Minerva'nın "nefret ettiği" örümceğin kapıda ağlarını astığını söyler. Arakne'yi değil örümceği anar; bu en fazla düşmanlığın bir yankısıdır.
- Plinius, Doğa Tarihi 7.196, Arakne'yi keten ve ağların mucidi, oğlu Kloster'i de yün iğinin mucidi olarak sayar. Bu bir mucitler listesidir, bir hikâye değil.
- Şair Nikandros üzerine bir notun, Arakne'yi Athena'nın eğittiği, Phalanks adında bir erkek kardeşi olan bir Attika kızı yaptığı aktarılır; ikisi de örümceğe dönüşür. Bunu yalnızca modern özetlerden biliyoruz.
- MÖ yaklaşık 580-560 tarihli bir Korinthos vazosu, yarışmanın erken bir resmi olarak önerilmiştir. Bu tanımlama tartışmalıdır, çünkü vazo genel olarak Athena'nın dokumayı öğretişini de gösteriyor olabilir.
Yunan mitolojisindeki başka dokumacılar için Penelope: 108 Talibi Zekâsıyla Yenen Dokumacı yazısına bakın. Tanrıçanın kendisi ve ailesi için ana rehber olan Olimpos'un 12 Tanrısı: Kimdir ve Birbirleriyle Nasıl Akrabadır? yazısına göz atın.
Dayandığımız kaynaklar
Antik kaynaklar
- Ovidius, Dönüşümler 6.1-145 (yarış ve dönüşüm), çerçeve anlatı 5. kitapta. Başvurulan çeviriler: A. S. Kline (1-145. dizeler); Frank Justus Miller (Loeb).
- Publius Vergilius Maro, Georgika 4.246 vd. Çeviri: H. Rushton Fairclough.
- Yaşlı Plinius, Doğa Tarihi 7.196. Çeviri: H. Rackham.
Modern araştırmalar
- Denis Feeney (1991), Ovidius'un yarışını iki şiir üslubu arasında bir seçim olarak yorumlar; New Mexico Üniversitesi'nde yazılmış bir tezde anıldığı biçimiyle.
- An Aaful Story (Antigone Journal, 2021): Arakne'nin dokumasının Minerva için ne kadar kışkırtıcı olduğu üzerine bir makale.


