
De bloedarend is geen gedocumenteerde Vikingpraktijk. De oudste tekst is één dubbelzinnige halve strofe uit ongeveer 1020 tot 1038, en het volledige ritueel van doorgesneden ribben en uitgetrokken longen duikt pas op in veel latere proza. Geleerden zijn het nog steeds oneens over de vraag of het ooit is gebeurd.
Wat is de bloedarend eigenlijk?
In de uitgebreidste sagaversies wordt een gevangen vijand van achteren opengesneden. Er wordt een arendsvorm in zijn rug gekerfd, de ribben worden van de ruggengraat losgesneden en de longen worden naar buiten getrokken. Dat is het beeld dat de meeste mensen kennen.
Maar de bronnen spreken elkaar tegen, en de meest gedetailleerde zijn de jongste.
Wat is de oudste bron en wat zegt die?
De oudste tekst is de eerste strofe van de Knútsdrápa, een gedicht van de IJslandse skald Sigvatr Þórðarson, geschreven tussen ongeveer 1020 en 1038. Dat is ruim anderhalve eeuw na de gebeurtenissen waaraan het herinnert. Matthew Townend vertaalt de regel in zijn uitgave van de strofe, in het deel van Diana Whaley, als volgt: "En Ívarr, die in York woonde, liet Ælla's rug met een arend snijden."
De Oudnoordse tekst wordt meestal in één vorm gedrukt, maar de betekenis ervan is omstreden. Uitgevers en geleerden hebben de zinsbouw op meerdere manieren gelezen, onder meer als "met een arend gesneden", "door een arend gesneden" en "een arend in Ælla's rug gesneden". Kock vatte bijvoorbeeld ara ("arend") op als accusatief: Ívarr "liet een arend in Ælla's rug snijden." De commentaar bij de uitgave vat het debat samen dat door Frank op gang is gebracht. Dat draait grotendeels om de vraag of skera ("snijden") de handeling van een vogel kan beschrijven.
Hoe bouwden latere schrijvers een ritueel uit één vers?
De auteur van de Ragnarssona þáttr las het vers als een arend die in Ælla's rug werd gesneden, waarna de ribben met een zwaard van de ruggengraat werden losgesneden en de longen werden uitgetrokken. Eén werkwoord in een gedicht werd een procedure.
| Bron | Wat die zegt |
|---|---|
| Knútsdrápa 1 | Ælla's rug gesneden "met een arend" (omstreden) |
| Saxo, Gesta Danorum IX | Arend in Ælla's rug gesneden, wond gezouten |
| Ragnarssona þáttr | Arend, ribben met een zwaard doorgesneden, longen uitgetrokken |
| Orkneyinga saga | Hetzelfde voor Hálfdan Háleggr, daarna aan Odin gegeven voor de overwinning |
| Heimskringla | Dezelfde gebeurtenis, Einarr handelt alleen, geen Odin |
| Norna-Gests þáttr | De legendarische Lyngvi: rug gespleten, ribben doorgesneden, longen uitgetrokken |
Saxo kent geen ribben of longen. Hij voegt toe dat de zonen, niet tevreden met de wond, ook het gescheurde vlees zouten, en geen enkele andere bron noemt zout. Reginsmál en Ragnars saga vermelden alleen een arend in de rug. In de Orkneyinga saga laat Torf-Einarr de arend met een zwaard kerven en de ribben van de ruggengraat snijden, en hij biedt de man aan Odin aan. In de Heimskringla ontbreekt zo'n offer. De Norna-Gests þáttr, waarschijnlijk uit het begin van de veertiende eeuw, past het ritueel toe op Lyngvi, die tot de legende behoort en niet tot de geschiedenis.
Noemen Engelse bronnen het ook?
Nee. Engelse bronnen zeggen dat Ælla en Osberht in 867 sneuvelden in de slag bij York. De Angelsaksische Kroniek meldt dat "beide koningen ter plekke werden gedood", en latere verslagen, zoals dat van Symeon van Durham, geven 21 maart als datum. De Kroniek kent geen bloedarend. Sommige websites schrijven de bewoordingen uit de sagen toe aan de Kroniek, en dat is onjuist.
Het wraakverhaal, waarin de zonen van Ragnarr Ælla straffen omdat hij hun vader doodde, is sagatraditie. Dorothy Whitelock betwijfelde of de Ívarr van de sagen te vereenzelvigen is met de Ímar uit de Ierse annalen. Ook Sint-Edmund stierf niet zo: in Abbo's Passio wordt hij gegeseld en met pijlen doorboord, zonder arend. Een bloedarendtheorie voor Edmund is een speculatieve hypothese van Alfred Smyth.
Kon het echt, en beslist dat iets?
In 2022 publiceerden Luke Murphy en collega's een anatomische studie in Speculum. Zij concludeerden dat zelfs de uitgebreidste vorm mogelijk maar moeilijk zou zijn geweest, en dat het slachtoffer waarschijnlijk vroeg in het proces zou sterven, voordat de longen volledig bloot lagen. Het populaire detail van longen die als vleugels fladderen terwijl het slachtoffer nog leeft, is een moderne versiering en staat niet in de bronnen.
Uitvoerbaarheid is geen bewijs. De studie laat zien dat een procedure kon worden uitgevoerd, niet dat iemand het ook deed. Ze toont evenmin het tegendeel aan.
Wat vinden geleerden?
Er zijn grofweg drie kampen. Roberta Frank (1984) betoogde dat de strofe betekent dat Ívarr Ælla's lichaam als aas aan de arend gaf, een van de "dieren van het slagveld" uit de skaldische poëzie, en dat latere schrijvers een poëtisch beeld letterlijk namen. Ze stelde ook dat een ritueel dat het gedicht niet kan dragen waarschijnlijk nooit heeft plaatsgevonden, een stap die verder gaat dan de strofe zelf.
Haar critici, onder wie Murphy en collega's, denken dat Sigvatrs dubbelzinnigheid waarschijnlijk opzettelijk was. Bjarni Einarsson verdedigde de traditionele lezing op grond van de woordenschat van het vers. Alfred Smyth (1977) betoogde dat de bloedarend een echte ritiële manier van doden was, verbonden met offers, en hij bestreed Franks lezing. Andere geleerden hebben zijn betoog niet overgenomen. De band met Odin zelf komt alleen voor in de Orkneyinga saga. Over de god in kwestie lees je meer in Odin gaf een oog voor wijsheid (en hing zichzelf op voor de runen) en in de overzichtsgids De Noordse goden: wie is wie in Asgaard en daarbuiten.
Een derde groep noemt het mogelijk maar onbewezen. Een reliëf uit Stora Hammars I op Gotland lijkt een slachtoffer te tonen dat van achteren zal worden opengesneden, met een roofvogel achter hem. Sommigen leggen een verband met het ritueel, maar de interpretatie is omstreden.
In de twee bekendste gevallen waren de slachtoffers edelen en wreekten de doders een vermoorde vader. De auteurs van het Speculum-artikel opperen dat het ritueel, als het echt was, zou passen in een op eer gebaseerd patroon van wraak en van verminking van vijanden uit de elite. Ook dat wordt betwist.
Wat voegde de televisie toe?
In de serie Vikings laat Ragnar jarl Borg doden met de bloedarend, en Ælla ondergaat hem door toedoen van Ragnars zonen. De scène met Borg is dramatische verzinsel, want hij hoort niet bij de slachtoffers uit de sagen. Net als de gehoornde helm in Vikingen droegen nooit gehoornde helmen (dus waar komt het idee vandaan?) dankt het beeld meer aan latere verbeelding dan aan het bewijs. Voor nog een geval van scherm tegenover bron, zie Thor in de mythe versus Thor in de films.
Waarop we steunen
Oude bronnen
- Sigvatr Þórðarson, Knútsdrápa 1, uitgegeven door Matthew Townend in Diana Whaley (red.), Poetry from the Kings' Sagas, deel 1, over mythische tijden tot circa 1035 (Brepols, 2012), p. 651.
- Saxo Grammaticus, Gesta Danorum (Daden van de Denen), boek IX. Vertaling: Hilda Ellis Davidson (red.) en Peter Fisher (vert.), D. S. Brewer, 1979-80.
- Orkneyinga saga, de geschiedenis van de graven van Orkney, vertaald door Hermann Pálsson en Paul Edwards (Penguin Classics, 1981).
- De Angelsaksische Kroniek, vermelding voor het jaar 867.
Moderne wetenschap
- Roberta Frank, artikel over Vikingwreedheid en skaldenpoëzie, het ritueel van de bloedarend: Viking Atrocity and Skaldic Verse, in English Historical Review 99 (1984), 332-43.
- Luke John Murphy, Heidi R. Fuller, Peter L. T. Willan en Monte A. Gates, anatomische studie naar de praktische kant van Vikingmartelingen: An Anatomy of the Blood Eagle, in Speculum 97.1 (2022), 1-39.


