Noords · 9 min leestijd

De Noordse goden: wie is wie in Asgaard en daarbuiten

Odin, Thor, Frigg, Freya en de rest: de twee families van Noordse goden, waar elk om bekendstaat en hoe we er iets van weten.

Terug naar Verhalen
Drie figuren kijken onder het noorderlicht naar een gouden hal aan het einde van een regenboogbrug: een zwerver met kap en raaf, een roodbaardige man met een hamer en een vrouw in een mantel van veren.

De Noordse goden vormen twee families: de Asen, onder leiding van Odin, met onder anderen Thor, Frigg, Balder, Tyr en Heimdall, en de Wanen, van wie Njord, Freyr en Freya het bekendst zijn. De Wanen voerden oorlog tegen de Asen en sloten daarna vrede. Bijna alles wat we over hen weten is opgeschreven op IJsland, ongeveer twee eeuwen nadat IJsland christelijk was geworden.

In de jaren 1070 schreef een Duitse geestelijke, Adam van Bremen, een geschiedenis van zijn aartsbisdom. Om uit te leggen wat er in het noorden van het heidendom restte, beschreef hij een beroemde tempel in Uppsala in Zweden. Die was volgens hem met goud bedekt, en binnen stonden de beelden van drie goden. Thor, de sterkste, zat op een troon in het midden. Wodan, dat Adam vertaalt met “woede” en die “oorlog voert”, stond aan de ene kant, en Fricco, die mensen vrede en genot schenkt, aan de andere. Adam was er zelf niet bij geweest; hij had het verteld gekregen. Maar het beeld is nuttig als waarschuwing. Wie alleen de IJslandse boeken leest, ziet Odin als koning van de goden. Als we het verslag over Uppsala geloven dat Adam te horen kreeg, zat Thor op de centrale zetel.

Er bestaat dus niet één “Noordse religie”. De goden hieronder zijn degene die in de bewaard gebleven bronnen opduiken, en deze gids vermeldt bij elk van hen uit welke bron hij of zij komt.

Twee families, één oorlog

Het gedicht Völuspá, “de voorspelling van de ziener”, herinnert aan de eerste oorlog ter wereld. Een vrouw genaamd Gullveig, vaak met de Wanen in verband gebracht, wordt in de hal van Odin driemaal doorstoken en verbrand. De Asen nemen plaats op hun tronen om te vragen of ze de Wanen schatting moeten betalen of alle offers met hen moeten delen. Odin werpt een speer in het leger, de muur van de burcht van de Asen wordt doorbroken en de Wanen vertrappelen met hun magie het slagveld.

Hoe de oorlog afliep, vertelt Snorri Sturluson in de Ynglingasaga. De twee partijen sloten vrede en wisselden gijzelaars uit. De Wanen stuurden Njord en zijn zoon Freyr. De Asen stuurden Hoenir, een knappe god die zonder hulp geen besluit kon nemen, en met hem Mimir, de wijste van hen. Toen de Wanen merkten dat Hoenir nooit een antwoord gaf als Mimir niet naast hem stond, voelden ze zich bedrogen: ze hakten Mimir het hoofd af en stuurden het terug. Odin hield het hoofd, bewaarde het met kruiden en raadpleegde het voor verborgen kennis. In een ander verhaal, in Snorri’s Proza-Edda, bezegelden de twee partijen de wapenstilstand door in een vat te spugen, en uit het speeksel maakten de goden een man genaamd Kvasir, de wijste van allen.

Daarna wonen Njord, Freyr en Freya onder de Asen en worden ze tot de goden in hetzelfde gezelschap gerekend. Voor de woonplaatsen van beide families, zie De negen werelden van de Noordse mythologie, uitgelegd.

De Asen

GodBekend vanMeer lezen
Odin (Óðinn)Wijsheid, dichtkunst, runen, oorlog en de doden; het hoofd van de goden in de IJslandse bronnenOdin gaf een oog voor wijsheid
Thor (Þórr)Donder; de sterkste van goden en mensen en de verdediger tegen de reuzen; zijn hamer heet MjölnirThor in de mythe versus Thor in de films
FriggOdins vrouw; ze kent het lot van iedereen, al lezen we in één gedicht dat ze er niet over spreektVier dagen van de Engelse week zijn vernoemd naar Noordse goden
BalderDe meest geliefde van de goden; zijn dood is een keerpunt op weg naar RagnarokWat is Ragnarok?
TyrEen god van de oorlog en, volgens veel geleerden, van recht en eden; hij verloor zijn hand aan de wolf FenrirFenrir en het lint gemaakt van dingen die niet bestaan
HeimdallDe wachter van de goden, die de regenboogbrug bewaakt en bij Ragnarok op zijn hoorn zal blazenWat is Ragnarok?
LokiEen bedrieger van reuzenafkomst die Snorri tot de Asen rekent; Odins bloedbroeder en de oorzaak van Balders doodLoki: de bedrieger die van gedaante wisselt en Is vrijdag de 13e echt de schuld van Loki?
BragiDe god van de dichtkunst; zijn vrouw is Idun, bewaakster van de appels die de goden jong houden
Vidar“De zwijgende god”, een zoon van Odin die zijn vader wreekt bij Ragnarok en het overleeftWat is Ragnarok?
UllrEen god die bij Snorri met boogschieten en skiën verbonden is en wiens naam in eden voorkomt

Van Thor is buiten de boeken het meeste bewaard gebleven. Honderden kleine hamerhangers, gedragen in de Vikingtijd, zijn teruggevonden in graven en schatvondsten, en een klein bronzen figuurtje uit IJsland, meestal als Thor geïdentificeerd, zit met een hamervormig voorwerp in de hand.

De Wanen

De Wanen zijn in de bronnen een familie van goden van rijkdom, vruchtbaarheid en de zee.

  • Njord is de god van de zee, de winden en de rijkdom. Snorri vertelt dat hij onder de Wanen werd opgevoed, als gijzelaar naar de Asen kwam en trouwde met een reuzin, Skaði, die een thuis in de bergen wilde terwijl hij de kust wilde. Ze konden het niet eens worden over waar ze zouden wonen.
  • Freyr geeft regen, zonneschijn en oogst en is een god van vrede en overvloed. In het gedicht Skírnismál wordt hij verliefd op een reuzin, Gerd, en geeft hij zijn zwaard weg om haar te winnen. Het zwaard ontbreekt bij Ragnarok.
  • Freya is de godin van liefde en begeerte, bezitster van een beroemde halsketting, en degene die de andere goden de magie van de Wanen leerde, seiðr. Het gedicht Grímnismál voegt er een verrassing aan toe: als krijgers in de strijd sneuvelen, kiest Freya de helft van hen voor haar hal, en de andere helft gaat naar Odin.

Reuzen, en goden die half reus zijn

De goden zijn geen aparte soort ten opzichte van hun vijanden. Skaði en Gerd zijn reuzinnen die met goden trouwen. Lokis vader is een reus, en Lokis kinderen, de wolf Fenrir, de wereldslang Midgaardslang en Hel, heerseres over de doden, zijn de monsters die de goden het meest vrezen. Hel is niet zomaar de christelijke hel: ze is een godin die de doden bewaart die niet in de strijd zijn gestorven, in het rijk dat naar haar is genoemd. Voor het begin van dit verhaal, zie Een koe, een reus en een schedelhemel: hoe de Noordse wereld begon.

Frigg of Freya?

Ze worden vaak door elkaar gehaald, en niet alleen door moderne lezers. In de bronnen zijn het twee figuren: Frigg is Odins vrouw en Balders moeder, en Freya is de Wanengodin van liefde en magie. Vrijdag is naar een van hen genoemd, en het is omstreden welke. Dat raadsel hoort bij het verhaal van de dagen van de week, en daar vertellen we het.

Waar de verhalen vandaan komen

Bijna niets over de Noordse goden is opgeschreven door de mensen die hen aanbaden. IJsland werd rond het jaar 1000 christelijk, en de belangrijkste boeken zijn daarna geschreven.

  • De Poëtische Edda is een verzameling anonieme gedichten, vooral bewaard in een handschrift van omstreeks 1270. Sommige gedichten worden veel ouder geacht dan het handschrift, maar de datering ervan is omstreden.
  • De Proza-Edda werd omstreeks 1220 geschreven door Snorri Sturluson, een IJslandse hoofdman en dichter, als handboek voor dichters die oude verzen moesten begrijpen. Het is ook een bron voor de gedichten, en hij ordende zijn materiaal op een manier die netter kan lijken dan het origineel.
  • Gedichten van hofdichters, de skalden, zijn deels nog ouder en geven een aantal namen en mythen in beknopte vorm.
  • Buiten Scandinavië zijn de belangrijkste bronnen kort: Adam van Bremen over Uppsala, en de Romeinse schrijver Publius Cornelius Tacitus, die in de eerste eeuw na Christus meldde dat de Germaanse volken goden vereerden die hij vergeleek met Mercurius, Hercules en Mars.

De goden behoren toe aan vele volken over een lange tijd. De Vikingtijd alleen duurde al ongeveer drie eeuwen, en mensen in Noorwegen, IJsland, Zweden en Denemarken aanbaden niet dezelfde goden op dezelfde manier.

Snelle antwoorden

  • Wie is de sterkste Noordse god? Volgens Snorri is Thor de sterkste van alle goden en mensen. Odin is de wijste en de hoogste in rang, maar niet de sterkste.
  • Is Odin echt de koning van de goden? In de IJslandse gedichten wel: hij is de “Alvader”. In ander bewijsmateriaal, zoals de tempel in Uppsala en de vele persoonsnamen die op Thors naam zijn gebouwd, lijkt Thor voor gewone mensen minstens zo belangrijk.
  • Is Loki een god? Dat hangt ervan af wie het verhaal vertelt. Van geboorte is hij een reus, de zoon van Fárbauti en Laufey. Snorri rekent hem tot de Asen, en in het gedicht Lokasenna is hij gast op het feest van de goden, waar hij de meesten van hen beledigt.
  • Is Hel de Noordse hel? Niet helemaal. Hel is zowel een persoon, Lokis dochter, als een plaats, het rijk van wie aan ziekte of ouderdom sterft. In de meeste bronnen is het somber, maar geen plaats van marteling, al beschrijft Snorri, die christen was, ook een oord waar de slechten lijden, dus het beeld is gemengd.

Waar we op steunen

Primaire bronnen

  • Poëtische Edda (Codex Regius, omstreeks 1270): Völuspá 21-24 (de eerste oorlog), Grímnismál 14 (Freya’s aandeel in de gesneuvelden), Skírnismál, Lokasenna 29 (Frigg’s kennis van het lot). Vertaling: Carolyne Larrington, Oxford University Press, 1996 (herziene druk 2014).
  • Snorri Sturluson, Proza-Edda (omstreeks 1220), vooral Gylfaginning (hoofdstukken over Njord, Freyr, Freya en de andere goden) en Skáldskaparmál (de oorsprong van Kvasir). Vertaling: Anthony Faulkes (Everyman, 1987) of Jesse Byock (Penguin, 2005).
  • Snorri Sturluson, Heimskringla, Ynglingasaga hoofdstuk 4 (de oorlog en de gijzelaars). Vertaling: Alison Finlay en Anthony Faulkes, deel 1 (Viking Society, 2011).
  • Adam van Bremen, Geschiedenis van de aartsbisschoppen van Hamburg-Bremen 4.26-27 (de tempel in Uppsala). Vertaling: Francis J. Tschan (Columbia University Press, 1959).
  • Publius Cornelius Tacitus, Germania 9 (de goden van de Germaanse volken).

Moderne literatuur

  • John Lindow, Norse Mythology (Oxford University Press, 2001): een overzicht van A tot Z van de figuren in de bronnen.
  • Rudolf Simek, Dictionary of Northern Mythology, vertaald door Angela Hall (D. S. Brewer, 1993): een naslagwerk over de Noordse mythologie.
  • Margaret Clunies Ross, Old Norse Poetry (D. S. Brewer, 2005): een geschiedenis van de oudnoordse dichtkunst, over hoe de bronnen ontstonden en hoe je ze leest.
  • Neil Price, The Viking Way, tweede druk (Oxbow, 2019): wat de archeologie zegt over de religie van de Vikingtijd.

Lees verder