Noords · 6 min leestijd

Hoe begroeven de Vikingen hun doden? Anders dan films laten zien

Cremeren, begraven, scheepsgraven en steenzettingen: hoe de Vikingen hun doden begroeven en waarom het brandende schip op zee niet bewezen is.

Terug naar Verhalen
Een schip uit de Vikingtijd in een greppel onder een half voltooide grafheuvel, met een houten grafkamer op het dek.

De Vikingen begroeven hun doden op verschillende manieren. Sommige lichamen werden gecremeerd en andere in de grond gelegd, in eenvoudige graven, in grafkamers of, voor enkelen, onder een heuvel met een schip. Er was geen enkele Vikingbegrafenis, en voor het brandende schip dat de zee op wordt gestuurd bestaat geen steun in het bewijs.

Werden Vikingen gecremeerd of begraven?

Allebei. Cremeren en begraven kwamen in heel Scandinavië voor, en de verhouding verschilde van plaats tot plaats. Birka, de handelsstad in Zweden, staat bekend om zijn kamergraven en begravingen.

In Noorwegen vindt één studie dat begraven vaker voorkwam in het noorden en cremeren in het zuiden. Dezelfde studie merkt ook op dat bot in sommige bodems slecht bewaard blijft, waardoor de tellingen van archeologen een vertekend beeld geven.

De twee gebruiken waren niet strikt gescheiden. In het zuidwesten van Schonen duiken gecremeerde resten op in ongeveer één op de vijf graven uit de Vikingtijd met een begraving, wat erop wijst dat sommige gemeenschappen beide gebruiken combineerden. Deze bevinding geldt alleen voor die regio.

Wat waren de beroemde scheepsbegrafenissen?

Het waren begrafenissen op land, en ze waren uitzonderlijk. Een scheepsgraf toonde rijkdom en rang. Het was niet wat de meeste mensen kregen.

De begraving van Oseberg in Vestfold, Noorwegen, is met behulp van jaarringen gedateerd op 834, waarbij het hout van de grafkamer in de late zomer of herfst van dat jaar werd geveld. Het schip, omstreeks 820 gebouwd, werd aan land gesleept en in een greppel gezet, en op het dek werd een grafkamer gebouwd. Het graf bevatte twee vrouwen. Over hun leeftijd lopen de bronnen uiteen, en hun identiteit is onbekend. Het oude idee dat een van hen koningin Åsa was, is een legende en geen bewezen identificatie. Er werden ook dierenbotten gevonden, gelezen als resten van geofferde dieren, en het graf werd in de late 10e eeuw geplunderd.

Gokstad, eveneens in Noorwegen, werd in 1880 opgegraven onder leiding van Nicolay Nicolaysen, nadat plaatselijke jongens het najaar daarvoor in de heuvel hadden gegraven. Het is de grootste bekende scheepsbegraving uit de Vikingtijd. Het schip werd omstreeks 890 gebouwd en de grafkamer tussen 895 en 903. Tussen 939 en 1050 brak iemand in. Het graf bevatte onvolledige resten van één man, een kamer achter de mast, een slee, een tent, meubels, botten van paarden, honden en gevogelte, en delen van drie kleinere boten.

Ladby, op Funen, is de enige scheepsbegraving uit de Vikingtijd die in Denemarken is gevonden. Ze dateert van omstreeks 925-50 en bevatte 11 paarden en meerdere honden, waarbij de bronnen tussen drie en vijf honden noemen. Bootgraven kwamen vaker voor dan scheepsgraven, maar vormden nog steeds een minderheid.

Verbrandden Vikingen schepen?

Soms, maar op land. Het schip van Myklebust bij Nordfjordeid in Noorwegen maakte deel uit van een crematiegraf, en alleen de ijzeren klinknagels zijn bewaard. Het dateert van het einde van de 9e eeuw. Bootnagels in andere crematiegraven laten zien dat boten samen met het lichaam werden verbrand.

Schipvormige steenzettingen zijn iets anders: contouren van schepen van stenen rond graven of crematies, geen houten schepen. Bij Lindholm Høje in Denemarken zijn de meeste graven crematies, en veel ervan zijn gemarkeerd met een scheepscontour.

Stuurden ze de doden weg op een brandend schip op zee?

Geen enkele bron laat dat zien. De enige literaire scène is een legende over de zeekoning Haki, die met zijn gesneuvelde mannen in brand en op drift werd gezet, in Snorri's Heimskringla uit de 13e eeuw. Dat is een laat verhaal en geen verslag van een gewoonte.

Archeoloog Matthias Toplak van Haithabu stelt dat het schieten van brandende pijlen op een schip op zee onrealistisch is. Uit zijn eigen proeven blijkt dat pijlen slecht geschikt zijn om iets mee aan te steken en dat een schip waarschijnlijk zou zinken voordat het lichaam was gecremeerd. Een begraving op zee zou niets nalaten om te vinden, dus het is niet bevestigd in plaats van weerlegd.

Wat zag Ibn Fadlan echt?

Ahmad ibn Fadlan was in 921-922 een gezant van Bagdad naar de Wolga-Bulgaren. Aan de Wolga ontmoette hij de Rus en beschreef hij de begrafenis van een rijke man. Het is het enige verslag in de vorm van een ooggetuigenis van een scheepscrematie, maar het gaat om één begrafenis van de Rus in Rusland, en Ibn Fadlan moet een deel ervan via een tolk hebben vernomen.

In zijn verslag staat het schip op land in een bedding, en een persoon die wordt beschreven als de voornaamste rouwende steekt het aan. Er is geen zee en geen brandende pijl. Een slavin wordt gedood om haar meester te vergezellen. Foote en Wilson merken op dat opvallende details, zoals de "Engel des Doods", de rituele gemeenschap en de naakte aansteker van de brandstapel, in Noordse bronnen geen parallel hebben. Andere geleerden, zoals Schjødt, zien wel mogelijke parallellen. Vertalers verschillen ook van mening over sommige woorden en details in de passage, en de tekst is in meer dan één versie overgeleverd.

Twijfels over de echtheid, in 1899 geuit, werden beantwoord, en de ontdekking van het handschrift van Mashhad in 1923 zou er een einde aan hebben gemaakt. Wat het verslag laat zien, blijft omstreden. Jens Peter Schjødt stelt dat het Scandinavische rituele structuren weerspiegelt en serieus genomen moet worden, en hij verbindt elementen ervan met de wereld van Odin. Anderen leggen de nadruk op Slavische of Turkse invloed. Foote en Wilson, aangehaald door Montgomery, zien geen reden om aan de algemene nauwkeurigheid van Ibn Fadlan te twijfelen. Ze voegen eraan toe dat veel Russische geleerden het verslag niet aanvaarden als beschrijving van een Scandinavische plechtigheid. Montgomery zelf benadrukt de vloeiende, gemengde identiteit van de Rus.

Wat ging er mee het graf in?

Grafgiften waren gebruikelijk, maar verschilden naar status, geslacht en regio. Rijkere graven bevatten wapens, sieraden en dieren. Veel graven bevatten alleen een mes, een broche of een paar kralen, en sommige niets. Ook op brandstapels werden voorwerpen gelegd. Mensenoffers zijn in sommige contexten bevestigd, met name bij de slavin van Ibn Fadlan, en elders omstreden.

De kerstening veranderde de gebruiken. Cremeren werd minder gewoon en begraven op het kerkhof nam toe. Voor het bredere beeld, zie Vikingen droegen nooit gehoornde helmen (dus waar komt het idee vandaan?), De Noordse goden: wie is wie in Asgaard en daarbuiten, Walkuren: de kiezers van de gevallenen en De negen werelden van de Noordse mythologie, uitgelegd.

What we rely on

Antieke bronnen

  • Ibn Fadlan, verslag van de begrafenis van de Rus. Vertaling: Paul Lunde en Caroline Stone, reisverslagen van Arabische reizigers in het hoge noorden, Ibn Fadlan (Penguin Classics, 2012).
  • Snorri Sturluson, Heimskringla (13e eeuw), het verhaal van de zeekoning Haki.

Moderne literatuur

  • James E. Montgomery, artikel over Ibn Fadlan en de Rusiyyah, Journal of Arabic and Islamic Studies 3 (2000), 1-25.
  • Jens Peter Schjødt, studie over Ibn Fadlans verslag van een begrafenis van de Rus en de mate waarin het Noordse mythen weerspiegelt (2007).
  • J. Bill en A. Daly, artikel over de plundering van de scheepsgraven van Oseberg en Gokstad als voorbeeld van machtspolitiek (2012).
  • Anne C. Sørensen, studie over Ladby, een Deens scheepsgraf uit de Vikingtijd, Ladby (Roskilde, 2001).
  • Artikel over de bouw en de afbraak van de Gokstad-heuvel, Antiquity.

Lees verder