Japon folklorü · 4 dk okuma

Oni ve Setsubun: Japonya neden iblislere fasulye atıyor

Her Şubat aileler maskeli bir devi kavrulmuş soya fasulyesiyle evden kovar. Oni'nin boynuzları ve kaplan postu eteğinin nedeni coğrafyadır.

Hikâyeler sayfasına dön
Bir Japon evinin kapısında boynuzlu, kaplan postu etekli kırmızı bir dev'e fasulye atan çocuklar.

3 Şubat akşamı Japonya'nın dört bir yanında evlerde, okullarda ve türbelerde biri boynuzlu kırmızı ya da mavi bir maske, kaplan desenli bir etek ve plastik bir gürz takıp iblisi oynar. Diğer herkes, özellikle çocuklar, “Oni wa soto! Fuku wa uchi!” diye bağırarak, yani “İblisler dışarı! Şans içeri!” diyerek onu kavrulmuş soya fasulyesiyle bombalar. İblis kaçıyormuş gibi yapar. Sonra herkes yıl boyunca sağlıklı olmak için yaşı kadar artı bir fasulye yer. Adı Setsubun'dur ve belki dünyanın en iyi huylu şeytan kovma törenidir.

Baharın önceki günü

Setsubun “mevsim ayrımı” anlamına gelir. Aslında eski ay takviminde dört mevsimin her birinin başlangıcından önceki günü işaretlerdi. Yüzyıllar içinde kalıcı olan, eski takvimde Yeni Yıl'a yakın düşen baharın başlangıcından önceki gün olan risshun oldu. Birçok gelenekte dünyalar arasındaki sınırın inceldiği ve kötü ruhların sızabildiği bir geçiş anıydı. Yılın dönümünde kötülüğü kovan Çin gelenekleri, bin yıldan uzun süre önce Heian döneminde Japon sarayında tsuina adlı bir ritüelle benimsendi. Zamanla sıradan hanelere bugün bildiğimiz fasulye atma olarak yayıldı.

Neden fasulye?

Soya fasulyesi uzun zamandır arındırıcı bir tahıl olarak görülür. Fasulye için Japonca sözcük mame, “iblis gözü” anlamına gelen ma-me olarak da okunabilir ve “iblisleri yok etmek” anlamına gelen ma-metsu ile bir kelime oyunu vardır. Böylece fasulyeler bir silah olur. Kavrulmuş olmaları gerekir, çünkü filizlenen çiğ bir fasulye uğursuzluk getirirdi. Fasulyeler geleneksel olarak evin içinden kapıya doğru atılır ve iblis gittikten sonra kapı sıkıca kapatılır.

Bir başka gelenek, kapıya bir sardalya başıyla bir çam kirazı dalı asmaktır; buna hiiragi iwashi denir. Çam kirazının sivri yaprakları ve ızgara balığın keskin kokusunun iblisleri uzak tuttuğu söylenir. Modern şehir dairelerinin çoğunda görülen bir süs değil, ama bazı eski mahallelerde hâlâ yapılır.

İblis kapısı

Bir oni'nin neden öyle göründüğünü açıklayan kısım burası. Japonya'nın da benimsediği eski Çin coğrafi kehanet sisteminde kuzeydoğu uğursuz bir yöndü; kötü ruhların girdiği varsayılan kimon, “iblis kapısı”ydı. Yönler zodyağın on iki hayvanıyla işaretlenirdi ve kuzeydoğu öküz ile kaplan arasına, ushi-tora'ya düşerdi. Bu yüzden kuzeydoğunun yaratıkları olan oni'lerin öküz boynuzları vardır ve kaplan postu giyerler.

Japon folklorunu bu kadar tatmin edici yapan düzenli ayrıntılardan biridir. Devin kostümü bir haritadır.

Kyoto'da, eski başkentin kuzeydoğusundaki Hiei Dağı'ndaki Enryaku-ji tapınağı kısmen bu kapıyı korumak için inşa edildi. Aynı mantık binaların yerleşimini ve hatta odaların biçimini etkiledi. Bazı eski Japon evlerinin kuzeydoğu tarafında iblislerin girişini engellemek için yontulmuş bir köşesi vardır.

Oni nedir

Oni'ler kabaca devlerdir: dev, güçlü, boynuzlu, keskin dişli ve demir gürzlü yaratıklar. Kırmızı, mavi, yeşil ya da siyahtırlar. En eski kayıtlarda oni sözcüğü görünmez bir ruh ya da bir ölünün hayaleti anlamına gelebilirdi. Orta Çağ'da bildiğimiz imgeye yerleşmişti: peştamallı vahşi bir canavar. Çoğu zaman halk masallarının kötüleridirler.

En ünlü oni avcısı “Şeftali Çocuk” Momotaro'dur. Hikâyede yaşlı bir çift bir nehirde yüzen kocaman bir şeftali bulur. Onu eve götürürler ve kestiklerinde içinde bir erkek bebek vardır. Büyüyünce Momotaro, kırsalı basan iblisleri yenmek için oni'lerin adası Onigashima'ya yola çıkar. Yolda darı köftelerini paylaşarak bir köpeği, bir maymunu ve bir sülünü yanına alır ve birlikte iblisleri yenip hazinelerini eve getirirler. Hikâye her Japon çocuğuna anlatılır ve sayısız kitapta ve filmde yeniden anlatılmıştır.

Her zaman kötü değil

Tüm oni'ler kötü değildir ve bayramın tersine çevrildiği bölgeler vardır. Japonya'daki birkaç türbede ve tapınakta insanlar “Oni wa uchi”, yani “İblisler içeri” diye ezgi söyler ve oni'yi koruyucu ya da hatta ata olarak karşılar. Bazı yerlerde oni bir bekçi figürü sayılır ve ona bir şey atmak hatadır. Gelenek tekdüze değildir ve yerel varyasyonlar cazibesinin parçasıdır.

Modern bir iblis avcısı

Oni'ler popüler kültürün canlı bir parçası olmayı sürdürüyor. Koyoharu Gotōge'nin manga serisi Demon Slayer: Kimetsu no Yaiba 2016'da başladı ve 2020 filmi Mugen Train 40 milyar yenden fazla hasılatla Japon tarihinin en çok kazanan filmi oldu. Kötüler, insanlardan yaratılan yaratıklar olan oni'lerdir ve hikâye, bir zamanlar ne olduklarına dair anıları koruyan iblislerle trajiktir. Eski bir fikrin nasıl yeni bir hayat bulabileceğinin iyi bir örneğidir.

Bugün bayram

Setsubun aynı zamanda yemekle ilgili bir gelenekle de kutlanır. Kansai bölgesinde insanlar yılın şanslı yönüne bakarak sessizce kesilmemiş bir suşi rulosu, ehōmaki, yer. Gelenek son on yıllarda bakkal zincirlerinin pazarlamasıyla ülke geneline yayıldı; geleneklerin aynı anda hem eski hem icat edilmiş olabileceğinin bir hatırlatıcısı.

Büyük türbelerde ünlüler ve sumo güreşçileri bir sahneden kalabalığa fasulye atar ve insanlar onları yakalamak için itişir. Evde en güzel kısım çoğu zaman maske takmış babanın ya da ağabeyin çığlık atan bir çocuk kalabalığı tarafından ön kapıdan kovulması, sonra sessizce geri sokulup yeniden kovulmasıdır.

Canavarın şakaya ortak olduğu tek bayram olabilir.

Okumaya devam et