
De volgende keer dat je in een sushirestaurant in Japan zit, kijk dan onderaan het menu. In het gedeelte met de eenvoudige rolletjes, tussen de tonijn en de ingelegde radijs, vind je kappa-maki: een dun rolletje met een reepje komkommer in het midden. Het is een goedkoop, verfrissend hapje dat vaak aan het einde van de maaltijd wordt besteld. En de naam is geen grap. Een kappa is een soort watermonster, en hij zou dol zijn op komkommers.
Maak kennis met de kappa
Het woord kappa komt vermoedelijk van kawa, “rivier”, en warawa, een oud woord voor kind. Een rivierkind. Het is een van de bekendste wezens uit de Japanse folklore, door het hele land bekend onder vele verschillende regionale namen. De gebruikelijke beschrijving is die van een klein mensachtig wezen, ongeveer zo groot als een kind, met groene of geelachtige huid, een snavel, zwemvliezen aan handen en voeten en een schild op zijn rug als een schildpad. Bovenop zijn hoofd zit een ondiepe holte, een schaaltje, dat water bevat.
Dat schaaltje is de bron van zijn kracht. Zolang het vol is, is de kappa ongelooflijk sterk. De folklore zegt dat hij een paard de rivier in kan trekken of een sumoworstelaar kan verslaan. Als het water wordt gemorst of opdroogt, verliest de kappa al zijn kracht en kan hij zelfs sterven.
Hoe je er een verslaat
Dat brengt ons bij het charmantste stukje kappalore. Het wezen is ook opmerkelijk beleefd. Volgens de traditionele wijsheid moet je diep buigen als je een kappa tegenkomt. De kappa kan niet weerstaan en buigt terug, en het water loopt uit zijn schaaltje. Hij is hulpeloos. In sommige versies kun je er zelfs een bediende van maken: een kappa die door een mens is verslagen en wiens schaaltje is leeggemaakt, kan beloven nooit iemand kwaad te doen, en sommige verhalen eindigen ermee dat hij klusjes doet of leert hoe je botten zet, als beloning voor het weer vullen van zijn schaaltje.
Een ander detail is dat kappa van sumo houden. In veel verhalen dagen ze reizigers uit voor een wedstrijd. Ze zouden een ongewone zwakte hebben: hun armen zijn verbonden, zodat als je aan de ene trekt, de andere eraf komt. Dat is de reden voor de legendarische kappahand in een tempel bij Tokio, die een relikwie zou zijn van een kappa die zich verontschuldigde.
De komkommer
De folklore zegt dat het lievelingseten van de kappa de komkommer is. In veel streken brachten mensen in de zomer komkommers als offer aan de rivier, soms met de namen van familieleden in de schil gekerfd, om de kappa te vragen hen te sparen. De zomer was de tijd waarin kinderen gingen zwemmen en verdronken, dus de offers waren een soort verzekering.
Daarom heet het komkommerrolletje kappa-maki. De naam lijkt relatief modern. Een dun rolletje rijst en komkommer is een soort grap: als je een kappa wilde voeren, is dit wat hij zou eten. Het wordt traditioneel ook aan het einde van een maaltijd gegeten, om het gehemelte te verfrissen, en sommige sushichefs wijzen erop dat het een pauze is tussen duurdere stukjes.
Meer dan een monster
De kappa kan gevaarlijk zijn. Verhalen geven hen de schuld van verdrinkingen en van het onder water trekken van slachtoffers om een orgaan te stelen dat de oude verhalen shirikodama noemen, een mythische bal in het lichaam. Maar hij is niet alleen een schurk. Verhalen beschrijven ook kappa die vriendschap sluiten met boeren, vissers helpen of medische geheimen aanbieden in ruil voor een gunst. In Yanagita Kunio’s Tōno Monogatari (1910), een verzameling verhalen uit de bergen van Noord-Japan, staat een verhaal over een roodgezicht-kappakind dat door een vrouw werd gebaard.
De kappa verschijnt ook in de literatuur. De schrijver Akutagawa Ryūnosuke publiceerde in 1927 een korte roman genaamd Kappa, waarin een man in een samenleving van kappa terechtkomt en een satire op het menselijk leven aantreft. Het wordt beschouwd als een van zijn ongewoonste werken.
Een vriendelijke waarschuwing
Een deel van de populariteit van de kappa kan praktisch zijn. Ouders vertelden kinderen vroeger over kappa om hen uit de buurt van gevaarlijk water te houden. Het is een zeer effectieve vorm van veiligheidsboodschap: je hoeft de stroming van een rivier niet uit te leggen als je kunt zeggen dat er een monster in zit.
In Tokio is er een straat genaamd Kappabashi, beroemd om winkels die keukengerei en plastic eten verkopen. In de straat staat een standbeeld van een kappa. Een verhaal zegt dat de wijk is vernoemd naar een koopman die daar een afwateringskanaal bouwde en door de bewoners “Kappa” werd genoemd. Een ander verbindt het met het wezen. Hoe dan ook, de winkels gebruiken de kappa als mascotte en zeggen dat hij geluk brengt voor de zaken.
Dat is de charme van de kappa. In één enkele legende heb je een riviermonster, een les in manieren en een sushirol. Het is een goede herinnering dat folklore niet altijd in boeken blijft. Soms komt ze op je bord terecht.


