
De Wilde Jacht is de naam voor verhalen over een spookachtig leger dat door de nacht raast, soms met honden, soms bestaand uit doden. Het is een verzamelnaam voor verschillende middeleeuwse en latere tradities, geen oude Noordse mythe, en de beroemde link met Odin is een negentiende-eeuwse theorie.
Wat beschrijven de vroegste verslagen?
Op de maanverlichte avond van 1 januari 1091 liep een priester genaamd Walchelin naar huis in Bonneval, in het bisdom Lisieux, toen hij een geluid hoorde als van een groot leger. De kroniekschrijver Orderic Vitalis schreef het verhaal in de jaren 1130 op, naar het eigen relaas van de priester, en zegt dat hij het litteken op Walchelins nek heeft gezien. Het gevolg dat Walchelin zag heette de familia Herlechini, het huishouden van Herlechin. Geleerden als Jean-Claude Schmitt beschouwen dit als de eerste duidelijke, expliciete vermelding van de familia Herlechini.
Het is geen jacht. De ruiters zijn de gestrafte doden: vrouwen op zadels met brandende nagels, geestelijken, ridders. Orderic noemt geen honden en geen prooi.
Jagers verschijnen in de Kroniek van Peterborough voor het jaar 1127. De monniken namen hun nieuwe abt, Hendrik van Poitou, niets te best, en kort na zijn komst meldden mensen dat ze jagers zagen en hoorden. Ze waren zwart en reusachtig en reden op zwarte paarden en zwarte bokken, met zwarte honden wier ogen zo wijd waren als schoteltjes. De verschijningen zouden hebben geduurd van zijn aankomst door de vastentijd heen tot Pasen. Dit is het oudste Engelse verslag waarin echt jagers en honden voorkomen.
Walter Map, die tussen ongeveer 1182 en 1191 schreef, vertelt over een zwijgend nachtelijk gezelschap, de "Herlethingus". Het oorsprongsverhaal begint met een oeroude Britse koning, Herla, die op uitnodiging van een pygmeeachtige koning de andere wereld bezoekt. Wanneer Herla terugkeert, zijn er ongeveer tweehonderd jaar verstreken en bezitten de Saksen het koninkrijk. Zijn gevolg kan niet afstijgen. Het werd voor het laatst gezien op de grens van Wales en Hereford in 1154. Een geleerde stelt dat Maps langere versie zijn eigen mengsel van traditioneel materiaal is, dus hoe oud het verhaal is, blijft open.
Leidde Odin de Wilde Jacht?
Die bewering gaat terug op Jacob Grimm, die in Deutsche Mythologie (1835) verhalen over het leger verzamelde en het label bekend maakte (volgens sommige geleerden bedacht hij het zelf). Grimm geloofde dat de verhalen een overblijfsel waren van het Germaanse heidendom en opperde dat de leider Wodan was, of Odin, of een vrouwelijke figuur zoals Holda of Berchta.
De Noordse teksten ondersteunen hem niet. De Edda's bevatten geen enkel verhaal over de Wilde Jacht. Ze tonen Odin wel op zijn achtbenige paard Sleipnir, de Walkuren die de gevallenen verzamelen en de gestorven krijgers die vechten bij Ragnarok, maar dat is hooguit een parallel, geen versie van het verhaal. Voor Odin zoals de Noordse bronnen hem presenteren, zie Odin gaf een oog voor wijsheid (en hing zichzelf op voor de runen).
Het middeleeuwse Duitse bewijs is schaars en dubbelzinnig. Grimm citeerde een uitdrukking, "bi Wuotunges her" ("met Wuotans leger"), uit een ongedrukt gedicht, en een latere bezwering is omstreden: de ene lezing geeft "wütende" ("woedend"), een andere "Wotan". De eerlijke samenvatting is dat het middeleeuwse bewijs laat en onzeker is, niet dat het ontbreekt. Odin als leider van de Jacht in heidense tijden is Grimms gevolgtrekking, geen aangetoond feit.
Is de Wilde Jacht één mythe of meerdere?
Geleerden zijn het oneens. Ronald Hutton stelt dat het moderne idee van één enkele "Jacht" door Grimm is opgebouwd, die verschillende middeleeuwse tradities samenvoegde met latere folklore. Hutton onderscheidt een stoet van doden, een eenzame spookachtige jager die demonisch of vervloekt is, en een gezelschap van vrouwelijke geesten onder leiding van een bovennatuurlijke vrouw. Claude Lecouteux, de belangrijkste tegenhanger, gaat er nog altijd van uit dat er ooit één samenhangend verschijnsel bestond.
Niemand heeft een enkele pan-Europese, voorchristelijke mythe van de Wilde Jacht aangetoond. Wat overleeft, zijn losse middeleeuwse berichten, met verschillende leiders, verschillende ruiters en verschillende doelen.
Waar passen Herne en Gabriel's Hounds in?
Herne de Jager verschijnt voor het eerst in Shakespeares De vrolijke vrouwtjes van Windsor, rond 1597. Het is onmogelijk te weten in hoeverre Shakespeare put uit een echte plaatselijke legende, en er is vrijwel geen geschreven bewijs voor Herne tot de jaren 1840. Folkloristen zien hem als een plaatselijke variant van de wilde jager, maar dat is een indeling, geen bewijs van afstamming. De bewering dat hij een oude gehoornde god is, mist onderbouwing.
Gabriel's Hounds, ook Gabriel Ratchets genoemd, zijn een traditie uit Noord-Engeland, uit Durham, Lancashire en Yorkshire. De naam is voor het eerst vastgelegd rond 1665. Hij kan afkomstig zijn van de Engel des Doods, van het gekakel van ganzen of van een middeleeuws woord voor een lijk. Henderson (1879) gaf de schuld aan de kreten van trekkende wilde watervogels. De versie waarin de engel Gabriël de verdoemden jaagt, is bekend uit een geloof in Derbyshire halverwege de negentiende eeuw.
Waarom zien we Odin voor ons op Sleipnir?
Een groot deel van dat beeld is modern. Peter Nicolai Arbo schilderde De Wilde Jacht van Odin in 1872, en Guerbers Myths of the Northern Lands (1895) schreef Odin en Sleipnir in het verhaal. Beide werken deden het Odinbeeld beklijven. Het lijkt een beetje op de gehoornde helm, een ander populair beeld dat uit latere kunst komt (zie Vikingen droegen nooit gehoornde helmen (dus waar komt het idee vandaan?)). Voor de goden die wel in de Noordse bronnen voorkomen, begin je bij De Noordse goden: wie is wie in Asgaard en daarbuiten.
What we rely on
Oude bronnen
- Orderic Vitalis, Kerkelijke geschiedenis 8.17 (Walchelins visioen). Uitgegeven en vertaald door Marjorie Chibnall in deel IV van haar Orderic-editie (Oxford Medieval Texts, Clarendon Press, 1973).
- De Kroniek van Peterborough, jaar 1127 (Bodleian Library, handschrift Laud Misc. 636).
- Walter Map, De nugis curialium (Hoofse beuzelarijen; Herla en de Herlethingus). Uitgegeven door F. Tupper en M. B. Ogle (Chatto & Windus, 1924).
Moderne literatuur
- Jacob Grimm, Deutsche Mythologie (Dieterich, 1835).
- Ronald Hutton, "De Wilde Jacht en de heksensabbat," Folklore 125.2 (2014): 161-178.
- Claude Lecouteux, Phantom Armies of the Night, over de Wilde Jacht en de spookachtige stoeten van de doden (Inner Traditions, 2011).


