
Teknolojinin tehlikeleri hakkında en çok alıntılanan pasajlardan biri, yaklaşık 2.400 yıl önce yazıldı ve bir Mısır tanrısıyla başlıyor. Platon'un Phaidros diyaloğunda Sokrates, Atina dışında bir arkadaşıyla dolaşırken, Mısır'dan eski bir hikâye duyduğunu söyler. Naukratis şehrinde, Thoth'un Yunan biçimi olan Theuth adlı eski bir tanrı yaşardı; sayıları, hesabı, geometriyi, astronomiyi, dama ve zar oyunlarını ve hepsinden önemlisi harfleri icat etmişti. Thebai'de hükmeden Mısır kralı Thamus'a gidip bu yeni sanatların tüm Mısırlılara verilmesini önerdi.
Kralın yanıtı
Thamus her sanatın neye yaradığını sordu. Theuth harflere geldiğinde şöyle dedi: "Bu disiplin, kralım, Mısırlıları daha bilge yapacak ve belleklerini geliştirecek. Hem bellek hem bilgelik için bir çözüm buldum." Kral etkilenmedi. "Ey çok hünerli Theuth," dedi, "bir sanatı yaratabilen kişi, o sanatın kullanıcılarına olan yararına her zaman en iyi hükmü verebilen kişi değildir. Sen, harflerin babası, onların gerçekte yapabileceğinin tam tersini söyledin. Bu keşif, onu öğrenenlerin ruhlarında unutkanlık üretecek, çünkü belleklerini kullanmayacaklar. Dışsal olan ve başkalarına ait işaretlere bağlı yazıya güvenecekler, kendi içlerinden hatırlamayacaklar."
Kral, yazının bellek için bir çözüm değil, bir hatırlatıcı olduğunu söyledi. Öğrenciler, bilgeliğin gerçekliğini değil, görünüşünü edinecekti. Öğretilmeden çok şey işitecekler, çok şey biliyor gibi görünüp genellikle hiçbir şey bilmeyeceklerdi ve bilgeliğin özü olmadan görüntüsüyle, geçinilmesi zor insanlar olacaklardı.
İroni
Hikâyede derin bir ironi var. Bunu Platon yazdı. Sokrates'in görüşünü, öğrencisinin bunu bir kitapta yazması sayesinde biliyoruz. Ve Batı felsefesinin en etkili metinlerinden olan Platon'un diyalogları, tam da Thamus'un karşı uyardığı teknolojinin bir ürünü.
Thoth kimdi?
Mısırca Djehuty olan Thoth, antik Mısır'ın başlıca tanrılarından biriydi. Bir ibis, ibis başlı bir adam ya da bazen bir babun olarak gösterilirdi. Yazının, bilgeliğin, ayın, ölçünün ve büyünün tanrısıydı. Başlıca tapınım merkezi, Orta Mısır'da Hermopolis'ti. Aynı zamanda tanrıların yazıcısıydı; ölülerin yüreklerinin Yargı Salonu'nda tartıldığında sonucu kaydederdi.
Mısırlıların medu netjer, "tanrının sözleri," dediği hiyeroglifleri icat ettiği söylenirdi. Takvimle ve matematikle ilişkilendirilirdi. Yönetimde hayati bir rol oynayan Mısırlı yazıcılar, yazmadan önce ona dua ederdi ve bazı anlatılara göre, onun onuruna mürekkep kabından ilk suyun biraz dökerlerdi.
Yazıcının dünyası
Yazıcılar antik Mısır'ın eğitimli elitiydi ve bununla gurur duyarlardı. Milattan önce 2000 civarında yazılmış Orta Krallık metni Mesleklerin Hicvi, diğer her mesleğin acılarını anlatır: çamurla kirlenmiş çömlekçi, dövülen çamaşırcı, vergilendirilen çiftçi, tehlikeye yürütülen asker. Yalnızca yazıcının, elle iş yapmak zorunda olmadığı için kolay bir hayatı olduğunu söyler. Metin genç bir adama kitapları annesinden daha çok sevmesini öğütler. Bir öğrenciye verilen en eski motivasyon konuşmasıdır ve aynı zamanda beyaz yakalı kibire dair ilk şikâyetlerden biridir.
İki dünyanın tanrısı
Yunanlar Thoth'u, aynı zamanda bir haberci ve gezginlerin tanrısı olan kendi tanrıları Hermes ile eşleştirdi ve ikisi "Üç Kez Büyük Hermes" anlamına gelen Hermes Trismegistos figüründe birleşti. İlk birkaç yüzyıldan mistik ve felsefi yazıların bir derlemesi olan Hermetica, ona atfedildi ve Zümrüt Tablet olarak bilinen etkili bir metin de ona bağlandı. Hermetik gelenek, ortaçağ ve Rönesans simyasını ve astrolojisini etkiledi ve izleri hâlâ büyü ve ezoterik düşünce dilinde bulunuyor: "hermetik olarak kapatılmış" ifadesi bu isimden gelir.
Tartışma neden hâlâ canlı
Thamus'un şikâyeti, yeni biçimlerde yapılmaya devam ediyor. On beşinci yüzyılda matbaa icat edildiğinde, bazı bilginler insanları tembelleştireceğini ve dünyayı kötü kitaplarla dolduracağını öngördü. Hesap makineleri okullara girdiğinde, aritmetiği mahvetmekle suçlandı. Son yıllarda araştırmacılar bazen "Google etkisi" denen şeyi incelediler: insanlar bilginin kendisini değil, nerede bulunacağını hatırlama eğiliminde. Ve yapay zeka yazma araçlarının yükselişiyle tartışma bir kez daha geri döndü. Bir makine bizim için yazabiliyorsa, kendi yeteneğimize ne olacak?
Dengeli görüş
Thamus'u bir Ludizm yanlısı olarak görmek ve yazının belleği bozduğu düşüncesiyle dalga geçmek kolay. Açıkçası, yazı bir kazançtı. Bilginin birikmesine, zaman içinde iletilmesine ve hukukun, bilimin, edebiyatın ve medeniyet dediğimiz her şeyin var olmasına izin verdi. Ama kral bir konuda haklı olabilirdi: aklı genişleten her alet onu da değiştirir. Destanları, yazıdan önce insanların yaptığı gibi ezberlemiyoruz. Bazı becerileri dışarıya devrettik ve muhtemelen bir şey kaybettik.
Hikâyenin amacı Thoth ile Thamus arasında seçim yapmak değil. İkisinin de haklı olduğunu hatırlamak. Tanrı bize bir hediye verdi, kral da bunun bedelini önceden söyledi. Bu bedeli hâlâ hesaplıyoruz.


