Grieks · 6 min leestijd

Kan een Griekse god sterven? Wat de antieke bronnen zeggen

Griekse goden bloeden en worden geboeid, maar sterven ze? Homerus, Kallimachos, Plutarchus en het graf van Zeus, per bron geordend.

Terug naar Verhalen
Een berggrot op Kreta in de schemering, met binnenin een gewone steenplaat en daarachter een zwak licht.

Kan een Griekse god sterven? In de oudste bronnen niet: goden kunnen gewond raken, geboeid worden en vernederd, maar ze heten onsterfelijk. De uitzonderingen zijn zeldzaam en specifiek, en de beroemde verhalen over dode goden, zoals Zeus en Pan, blijken iets anders te vertellen.

Kan een Griekse god gewond raken?

Ja, en ernstig. In het vijfde boek van de Ilias verwondt de held Diomedes Aphrodite in de pols, en uit de wond stroomt ichor. Homerus legt uit dat de goden geen brood eten en geen wijn drinken zoals sterfelijken, en daarom geen menselijk bloed hebben en onsterfelijk heten. Ichor is dus onsterfelijk bloed.

Ares vergaat het niet beter. Athena stuurt de speer van Diomedes in zijn buik, en de oorlogsgod gaat brullend naar de Olympus.

Homerus geeft zelfs toe dat een god kon omkomen. De godin Dione somt op wat goden hebben doorstaan, onder meer hoe de Aloaden Ares dertien maanden in een bronzen kruik gevangen hielden. Daar zou hij omgekomen zijn, zegt het gedicht, als Hermes er niet van op de hoogte was gebracht en hem had bevrijd. Onsterfelijkheid is bij Homerus dus een toestand die standhoudt zolang niets je de genadeslag geeft. Het is geen onkwetsbaarheid.

Valpartijen van de Olympus zijn een verwant thema. In de Ilias beschrijft Hephaistos er twee: in de ene is de woede van zijn moeder de oorzaak en zorgt Thetis voor hem, in de andere gooit Zeus hem eruit omdat hij Hera verdedigde. Of dit één mythe is die twee keer wordt verteld, is omstreden. Bij Homerus is hij van geboorte kreupel, en het zijn latere schrijvers die de val de schuld geven.

Gaf een god ooit zijn onsterfelijkheid op?

Eén wel, en hij was geen Olympiër. De centaur Chiron, een onsterfelijke halfbroer van Zeus, werd in de knie geraakt door een van de pijlen van Herakles. De wond was niet te genezen. In de Bibliotheca die aan Apollodorus wordt toegeschreven (2.5.4) trekt hij zich terug in zijn grot en wil hij sterven, maar dat kan niet.

Hier wordt ten onrechte vaak Prometheus bij gehaald. Hij doet van niets afstand. De Bibliotheca vertelt de ruil op twee manieren. In 2.5.4 biedt Prometheus zichzelf aan Zeus aan om onsterfelijk te worden in plaats van Chiron, en Chiron sterft. In 2.5.11 bevrijdt Herakles Prometheus en biedt hij Chiron aan Zeus aan als iemand die bereid is in zijn plaats te sterven. Welke volgorde de juiste is, is omstreden, maar in beide versies wint Prometheus de onsterfelijkheid en verliest Chiron haar. Voor de rest van zijn verhaal, zie Prometheus: de titaan die het vuur stal (en Frankenstein inspireerde).

Bij Hesiodos wordt Prometheus eenvoudigweg gemarteld. Een adelaar vreet aan zijn onsterfelijke lever, die 's nachts weer aangroeit, en Herakles doodt de adelaar met instemming van Zeus. In het toneelstuk Geboeide Prometheus, traditioneel aan Aischylos toegeschreven (een betwijfelde toeschrijving), houdt zijn doodsstrijd pas op als een god zich vrijwillig aanbiedt om naar de Hades af te dalen. Dat wijst op de afdaling van een god, niet op een dood.

Geloofden de Grieken dat Zeus op Kreta begraven lag?

De dichters die het graf noemen, ontkennen dat Zeus stierf. Kallimachos zegt in zijn hymne aan Zeus dat de Kretenzen een graf voor u hebben gebouwd, Zeus, maar dat u niet bent gestorven, want u bent voor altijd. Hij antwoordt op een Kretenzische bewering, en achter zijn klacht ligt een regel die aan Epimenides van Kreta wordt toegeschreven, over Kretenzen die altijd liegen. Een Syrisch commentaar op Handelingen bewaart een gereconstrueerde versregel van Epimenides met dezelfde twee gedachten: een graf en een god die niet stierf. De regel over de "altijd leugenaars" wordt ook aangehaald in Titus 1:12.

Antieke schrijvers plaatsten het graf in de Idagrot, bij Knossos of elders op het eiland. Een latere Latijnse aantekening bij Kallimachos geeft een nette rationaliserende verklaring: een opschrift "het graf van Minos, zoon van Jupiter" zou zijn weggesleten tot "het graf van Jupiter". Dat is een late gok, geen bewijs.

De berg Juktas is de gebruikelijke moderne koppeling. Daar lag een van de belangrijkste Minoïsche bergheiligdommen, met offergaven uit de Midden- en Laat-Minoïsche tijd en wijdingen in Lineair A. Maar het heiligdom was al in gebruik vanaf de Midden-Minoïsche tijd, lang voordat er enig bewijs is van een Griekse cultus van Zeus op Kreta. Latere Grieken verbonden het met het graf, en die verbinding bewijst geen Minoïsche "dode Zeus". Meer over Kreta lees je in De Minotaurus en het echte labyrint van Knossos.

Had Dionysos een graf?

Ja, in Delphi. Plutarchus zegt dat de Delphiërs geloofden dat zijn stoffelijk overschot "vlak naast het orakel" lag. Philochoros beschrijft het teken als een bathron, een sokkel of voetstuk. De binnenkamer van de tempel van Apollo bevatte een gouden beeld van Apollo en het veronderstelde graf. Hoe het graf er precies uitzag, is omstreden, maar het geloof zelf is goed bevestigd. Het laat zien dat sommige Grieken Dionysos zagen als een god met een graf. Andere tradities, los van het graf, vertellen over zijn verscheuring.

De bekendere "Zagreusmythe" is een andere kwestie. Radcliffe Edmonds betoogt dat zij grotendeels een moderne samenstelling is: verscheuring, bestraffing van de Titanen, de mensheid geschapen uit hun as en een overgeërfde last van schuld. Hij vindt de volledige reeks pas bij Olympiodoros, in de 6e eeuw na Christus, en Olympiodoros zelf kent geen overgeërfde schuld. Pausanias toont alleen dat iemand de Titanen tot moordenaars van Dionysos maakte. Edmonds' opvatting is invloedrijk maar niet unaniem, dus de versie van de "erfzonde" verdient voorzichtigheid.

En de dood van de grote Pan?

Plutarchus vertelt het in Over het verdwijnen van de orakels (17). Het gesprek is bij de daimones beland, geestwezens onder de goden, en iemand vraagt of zulke wezens kunnen sterven. Het verhaal is het antwoord. Zijn zegsman is Epitherses, zijn eigen leraar grammatica. Toen hij langs het eiland Paxoi voer, riep een stem de Egyptische stuurman Thamus en droeg hem op bij Palodes te melden dat de grote Pan dood is. Toen hij dat deed, steeg een luid klaaggeschrei op. Keizer Tiberius liet het onderzoeken, en zijn geleerden concludeerden dat deze Pan de zoon was van Hermes en Penelope.

Het verhaal gaat dus over een daimon, niet over een Olympiër. Het idee dat het het einde van het heidendom markeert, komt later. Eusebius van Caesarea (Praeparatio Evangelica 5.17) speelt met het woord pan, "alles", zodat Pan alle heidense goden vertegenwoordigt. Plutarchus leest het niet zo.

Wat is dan het korte antwoord?

Een Griekse god kan gewond raken, gevangen worden gezet of uit de hemel worden gesmeten, en in het ene duidelijke geval, dat van Chiron, vraagt een onsterfelijke om te mogen sterven en wordt hij verlost. Voor de goden die werkelijk heersen, zie De twaalf Olympische goden: wie is wie en hoe ze verwant zijn. Ook zij moeten luisteren naar De drie schikgodinnen die zelfs Zeus gehoorzaamde, en de doden hebben hun eigen koning, zoals uitgelegd in Hades is niet de duivel.

Waarop wij steunen

Antieke bronnen

  • Homerus, Ilias 5 (de verwonding van Aphrodite en Ares, de opsomming van Dione), en Ilias 1 en 18 (de valpartijen van Hephaistos).
  • Hesiodos, Theogonia 521-534 (Prometheus en de adelaar), en [Pseudo-]Apollodorus, Bibliotheca 2.5.4 en 2.5.11 (Chiron en Prometheus).
  • Kallimachos, Hymne 1 aan Zeus. Vertaling: A. W. en G. R. Mair, Loeb Classical Library 129 (1921).
  • Plutarchus, Moralia 365 (het graf van Dionysos in Delphi) en Over het verdwijnen van de orakels 17 (Moralia 419b-d). Vertaling: Frank Cole Babbitt, Loeb Classical Library 306 (1936).
  • Eusebius van Caesarea, Praeparatio Evangelica 5.17. Vertaling: E. H. Gifford (Oxford, 1903).

Moderne wetenschap

  • Radcliffe G. Edmonds III, artikel over de Zagreusmythe, het orfisme en de erfzonde (Tearing Apart the Zagreus Myth), in het tijdschrift Classical Antiquity 18.1 (1999): 35-73.

Lees verder

  • Een gelovige giet een offergave uit voor een klein stenen altaar bij een heiligdom op een heuvel in het oude Griekenland.
    Grieks
    5 min leestijd

    Hadden de Griekse goden een achternaam?

    De Griekse goden hadden geen achternaam, wel patroniemen en bijnamen zoals Polias of Horkios. Wat betekenden die titels en waar kwamen ze vandaan?

    Lees het artikel
  • Twee gezeten figuren, een bebaarde koning en een gekroonde koningin, zitten naast elkaar in een zuilenhal hoog boven de wolken.
    Grieks
    6 min leestijd

    Trouwden de Griekse goden met hun broers en zussen?

    Zeus trouwde met zijn zus Hera en Kronos met Rhea. Maar niet elke Griekse god deed dat, en de Grieken kopieerden hun goden niet.

    Lees het artikel
  • Een boer leidt een met guirlandes getooid schaap naar een openluchtaltaar onder een beschilderde tempel, terwijl een bebaarde toeschouwer met over elkaar geslagen armen toekijkt.
    Grieks
    7 min leestijd

    Geloofden de oude Grieken in hun goden?

    Voor de meeste Grieken bestonden de goden vanzelf, maar 'geloof' is een glibberig begrip. Wat Xenophanes, Herodotus en Socrates laten zien.

    Lees het artikel