Grieks · 6 min leestijd

Trouwden de Griekse goden met hun broers en zussen?

Zeus trouwde met zijn zus Hera en Kronos met Rhea. Maar niet elke Griekse god deed dat, en de Grieken kopieerden hun goden niet.

Terug naar Verhalen
Twee gezeten figuren, een bebaarde koning en een gekroonde koningin, zitten naast elkaar in een zuilenhal hoog boven de wolken.

Sommige Griekse goden trouwden inderdaad met hun broers of zussen, maar niet allemaal. De duidelijkste gevallen zijn Zeus en Hera, en de Titaan Kronos met Rhea. Andere goddelijke paren zijn beter te omschrijven als oom en nicht, moeder en zoon, of een verbintenis zonder huwelijk.

Welke goden waren broer en zus, en man en vrouw?

Zeus en Hera. In de Theogonia van Hesiodos (ca. 700 v.Chr.) baart Rhea aan Kronos Hestia, Demeter, Hera, Hades, Poseidon en Zeus, en Zeus is de laatste van de zes (regel 453-458). In Hesiodos' lijst van Zeus' verbintenissen staat Hera als laatste, en zij is degene die hij aan het slot tot zijn vrouw maakt (921-923).

Homerus zegt het met zoveel woorden. De Ilias noemt Hera zowel Zeus' vrouw als zijn zus (14.293, 16.432, 18.356). Ze noemt haar ook de "oudste" dochter van Kronos (4.58). Dat "oudste" is van Homerus. Hesiodos geeft alleen een geboortevolgorde, met Hera als derde en Zeus als laatste.

In Ilias 14 herinnert Zeus zich wanneer de twee elkaar voor het eerst liefhadden, "samen slapend zonder dat hun dierbare ouders het wisten". De tekst is duidelijk. Dit lezen als een heimelijke affaire tussen broer en zus is een interpretatie, hoewel een voor de hand liggende. Voor de volledige stamboom, zie De twaalf Olympische goden: wie is wie en hoe ze verwant zijn.

Hoe zit het met de Titaan en de eerste goden?

Ook Zeus' ouders waren broer en zus. Hesiodos rekent Rhea tot de kinderen van Gaia en Ouranos, met Kronos als jongste (132-138), en laat Kronos haar vervolgens tot vrouw nemen. De latere mythograaf Apollodoros zegt het zonder omwegen: Kronos "trouwde met zijn zus Rhea".

Moderne overzichten tellen onder de Titaanse goden vier huwelijken tussen broer en zus: Okeanos en Tethys, Koios en Phoebe, Hyperion en Theia, Kronos en Rhea. Het was geen strikte regel. Iapetos trouwde met zijn nicht Klymene, en Krios met zijn halfzus Eurybia.

Nog eerder brengt Hesiodos' Kluft (zijn woord voor wat gewoonlijk met "Chaos" wordt vertaald) Erebos en Nyx voort, en Nyx baart Aither en Hemera na een liefdevolle verbintenis met Erebos. Dat is een paar van broer en zus. Gaia's verbintenis met haar zoon Ouranos, waaruit Okeanos en de rest voortkomen, is iets anders: moeder en zoon.

Homerus biedt een rivaliserend beeld. Hera noemt Okeanos de oorsprong van de goden en Tethys hun moeder (Ilias 14.201, 14.302). M. L. West leest dit als een mythe over "eerste ouders van het hele geslacht der goden", waardoor ook dat oerpaar uit broer en zus zou bestaan. Timothy Gantz werpt tegen dat "moeder" misschien alleen weerspiegelt dat Tethys Hera opvoedde, en dat de bewoording formulematig kan zijn. Onder geleerden is de kwestie niet beslecht.

Welke goddelijke paren waren geen huwelijk tussen broer en zus?

Zeus sliep wel met een andere zus dan Hera: Demeter. Maar Hesiodos zegt alleen dat Zeus "ging naar het bed van" Demeter, die Persephone baarde (912-914). Het is een verbintenis, geen huwelijk. Themis en Mnemosyne, eveneens onder zijn partners, zijn in de Titaanse genealogie zijn tantes, en Leto is helemaal geen zus.

Het huwelijk van Hades is dat van oom en nicht. In de Homerische hymne aan Demeter (7e tot 6e eeuw v.Chr.) geeft Zeus Persephone aan Hades, "zijn eigen broer". Het verhaal wordt verteld in Persephone en de granaatappel: de mythe achter de seizoenen, en Hades zelf komt aan bod in Hades is niet de duivel.

"De Griekse goden trouwden met hun broers en zussen" is dus waar voor sommige paren en onwaar als algemene regel.

Vonden de Grieken dit normaal voor mensen?

Nee. Griekse schrijvers hielden het gedrag van de goden gescheiden van menselijke regels.

In de Odyssee (10.1-12) heeft Aiolos, beheerder van de winden en geliefd bij de onsterfelijke goden, zes dochters en zes zonen die met elkaar getrouwd zijn en feesten in de zalen van hun vader. Hij is geen Olympiër. Later verandert het motief in een schandaal. Euripides' verloren tragedie Aiolos, opgevoerd in Athene vóór 423 v.Chr. (de exacte datum is onbekend), is gedeeltelijk gereconstrueerd uit een samenvatting op papyrus. Daarin verkracht Makareus zijn zus Kanake, stuurt Aiolos haar een zwaard en doodt zij zichzelf. De details van het verloren stuk zijn omstreden. Hyginus (Fabulae 238, 242) en Ovidius (Heroïden 11) vertellen ook over de incest en de dood van Kanake.

De Atheense wetgeving is moeilijk precies te duiden. Moderne overzichten zeggen dat bloedverwantschap geen beletsel voor een huwelijk was, behalve in de rechte lijn, en dat halfbroers en halfzussen met verschillende moeders mochten trouwen. Het bewijs is mager en grotendeels laat. Het bekendste geval, Kimon en zijn zus Elpinike, is omstreden. Geleerden twisten over de vraag of zij een volle zus of een halfzus was, en de berichten kunnen politieke laster zijn.

Wat gebeurde er toen een echte koning Zeus en Hera navolgde?

Ptolemaeus II van Egypte trouwde met zijn oudere zus Arsinoë II, waarschijnlijk in 273/2 v.Chr. (sommigen noemen kort vóór 274, of ongeveer 275). Het huwelijk volgde de gewoonte van de farao's, en het schokte de Grieken.

De hofdichter Theokritos verdedigde het in Idylle 17 door het paar te vergelijken met Zeus en Hera. Dat is een verdediging van een koning, geen bewijs van een Griekse gewoonte. De dichter Sotades bespotte het huwelijk en werd verbannen en gedood. Verslagen over zijn lot lopen uiteen, en volgens één ervan werd hij in een loden kist in zee gegooid.

Was het in Egypte hetzelfde?

In de Egyptische mythe is Isis de zus en vrouw van Osiris, en zijn ook Sjoe en zijn tweelingzus Tefnoet getrouwd. Zie Isis en Osiris: het eerste moordmysterie en De Egyptische goden: wie is wie.

Twee kanttekeningen zijn hier nodig. De Piramideteksten (ca. 2350 v.Chr.) tonen Isis en Nephthys als rouwenden, en het vroegste samenhangende verhaal van de mythe staat bij Diodorus Siculus (1.21) en Plutarchus (ca. 120 n.Chr.). Bovendien bewijst een mythe niet dat gewone Egyptenaren met hun broers en zussen trouwden. Jaroslav Černý betoogde dat het huwelijk tussen broer en zus in de meeste perioden beperkt bleef tot de koninklijke familie. Er is bewijs uit Romeinse volkstellingen, maar Sabine Huebner merkt op dat de bewoording daarvan geadopteerde broers en zussen niet uitsluit, en enkele geleerden betwijfelen of huwelijken tussen biologische broers en zussen vaak voorkwamen. Hesiodos' paren van broer en zus gaan eeuwen vooraf aan de Ptolemaeën, dus de Ptolemaeïsche huwelijken kunnen niet de bron van de Griekse mythen zijn.

Waarop we ons baseren

Antieke bronnen

  • Hesiodos, Theogonia (ca. 700 v.Chr.), regel 125-138, 453-458, 912-923. Vertaling: M. L. West, Hesiod (Oxford University Press, 1988), met de Theogonia en Werken en Dagen. Apollodoros, Bibliotheke 1 (ca. 2e eeuw n.Chr.), voor het huwelijk van Kronos met Rhea.
  • Homerus, Ilias 4.58, 14.201, 14.293, 14.302, 16.432, 18.356, en Odyssee 10.1-12.
  • Homerische hymne aan Demeter (7e tot 6e eeuw v.Chr.). Vertaling online: Gregory Nagy.
  • Theokritos, Idylle 17 (de vergelijking van Ptolemaeus en Arsinoë met Zeus en Hera).
  • Plutarchus, Over Isis en Osiris. Uitgave met vertaling: J. Gwyn Griffiths (University of Wales Press, 1970).

Moderne wetenschap

  • Jaroslav Černý, artikel over huwelijken tussen bloedverwanten in het Egypte van de farao's, Journal of Egyptian Archaeology 40 (1954): 23-29.

Lees verder