Yunan · 5 dk okuma

Bir Yunan Tanrısı Ölebilir mi? Antik Kaynaklar Ne Diyor?

Yunan tanrıları kanar, zincire vurulur, Olimpos'tan düşer; peki ölürler mi? Homeros, Kallimakhos, Plütark ve Zeus'un mezarı, kaynak kaynak.

Hikâyeler sayfasına dön
Girit'te alacakaranlıkta bir dağ mağarası; içinde sade bir taş levha ve arkasında soluk bir ışık.

Bir Yunan tanrısı ölebilir mi? En eski kaynaklarda hayır: tanrılar yaralanabilir, bağlanabilir ve aşağılanabilir, ama onlara ölümsüzler denir. İstisnalar nadir ve belirlidir; Zeus ve Pan gibi ölü tanrı hikâyeleri ise aslında başka bir şey anlatır.

Bir Yunan tanrısı yaralanabilir mi?

Evet, hem de ağır biçimde. İlyada'nın beşinci kitabında kahraman Diomedes, Afrodit'i bileğinden yaralar ve kesikten ikhor akar. Homeros, tanrıların ölümlüler gibi ekmek yemediğini ve şarap içmediğini, bu yüzden insan kanına sahip olmadıklarını ve ölümsüz diye anıldıklarını açıklar. Demek ki ikhor, ölümsüz kandır.

Ares de daha iyi durumda değildir. Athena, Diomedes'in mızrağını Ares'in karnına yöneltir ve savaş tanrısı uluyarak Olimpos'a gider.

Homeros, bir tanrının yok olabileceğini bile kabul eder. Tanrıça Dione, tanrıların çektiklerini sayar; bunların arasında Aloadların Ares'i on üç ay boyunca tunç bir küpte bağlı tutması da vardır. Şiire göre Hermes'e haber verilip onu kurtarmasaydı Ares orada yok olurdu. Yani Homeros'ta ölümsüzlük, hiçbir şey işini bitirmediği sürece geçerli olan bir durumdur. Dokunulmazlık değildir.

Olimpos'tan düşüşler de buna bağlı bir temadır. İlyada'da Hefaistos iki düşüşü anlatır: birinde annesinin öfkesi buna yol açar ve Thetis ona bakar; ötekinde Zeus, Hera'yı savunduğu için onu dışarı atar. Bunların iki kez anlatılan tek bir mit olup olmadığı tartışmalıdır. Homeros'ta Hefaistos doğuştan topaldır; düşüşü sakatlığın nedeni sayanlar sonraki yazarlardır.

Ölümsüzlüğünden vazgeçen bir tanrı oldu mu?

Biri vazgeçti ve o Olimposlu değildi. Zeus'un ölümsüz baba bir kardeşi olan kentaur Kheiron, Herakles'in oklarından biriyle dizinden vurulur. Yara iyileşmez. Apollodoros'a atfedilen Kütüphane'de (2.5.4) Kheiron mağarasına çekilir, ölmek ister ama ölemez.

Burada Prometheus'un işin içine sokulması sık yapılan bir yanlıştır. O hiçbir şeyden vazgeçmez. Kütüphane bu takası iki biçimde anlatır. 2.5.4'te Prometheus, Kheiron'un yerine ölümsüz olmak üzere kendini Zeus'a sunar ve Kheiron ölür. 2.5.11'de Herakles, Prometheus'u özgür bırakır ve Kheiron'u, onun yerine ölmeye razı biri olarak Zeus'a sunar. Hangi sıranın doğru olduğu tartışmalıdır, ama ikisinde de ölümsüzlüğü Prometheus kazanır, Kheiron kaybeder. Öyküsünün geri kalanı için Prometheus: Ateşi Çalan Titan yazısına bakın.

Hesiodos'un Prometheus'u ise yalnızca işkence görür. Bir kartal ölümsüz ciğerini yer, ciğer geceleyin yeniden büyür ve Herakles, Zeus'un onayıyla kartalı öldürür. Geleneksel olarak Eshilos'a atfedilen (bu atıf kuşkuludur) Zincire Vurulmuş Prometheus oyunu, ıstırabının ancak bir tanrı gönüllü olarak Hades'e inerse biteceğini söyler. Bu, bir tanrının ölümüne değil, inişine işaret eder.

Yunanlılar Zeus'un Girit'e gömüldüğüne inanıyor muydu?

Mezardan söz eden şairler, Zeus'un öldüğünü yalanlar. Kallimakhos Zeus İlahisi'nde şöyle der: Giritliler sana bir mezar yaptı, Zeus; ama sen ölmedin, çünkü sonsuza dek vardasın. O, bir Girit iddiasına yanıt verir; yakınmasının arkasında, Giritlilerin hep yalancı olduğunu söyleyen ve Giritli Epimenides'e atfedilen bir dize vardır. Elçilerin İşleri üzerine bir Süryanice yorum, Epimenides'e ait yeniden kurulmuş bir dize saklar; aynı iki fikir, yani bir mezar ve ölmemiş bir tanrı, orada da vardır. "Hep yalancı" dizesi Titus 1:12'de de alıntılanır.

Antik yazarlar mezarı İda Mağarası'na, Knossos yakınına ya da adanın başka bir yerine yerleştirir. Kallimakhos üzerine sonraki bir Latince not, her şeyi akla uyduran derli toplu bir açıklama sunar: "Jüpiter'in oğlu Minos'un mezarı" yazan bir kitabe aşınarak "Jüpiter'in mezarı" olmuştur. Bu geç bir tahmindir, kanıt değildir.

Modern dönemde en sık eşleştirilen yer Juktas Dağı'dır. Burada Minos dönemine ait en önemli doruk kutsal alanlarından biri vardı; Orta ve Geç Minos dönemlerinden adaklar ve Linear A yazılı adaklar bulunmuştur. Ancak kutsal alan Orta Minos döneminden beri kullanılıyordu, yani Girit'te Zeus'a yönelik herhangi bir Yunan kültüne dair kanıttan çok önce. Sonraki Yunanlılar onu mezarla ilişkilendirdi ve bu bağ, Minos döneminden kalma bir "ölü Zeus"un kanıtı değildir. Girit hakkında daha fazlası için Minotor ve Knossos'un Gerçek Labirenti yazısına bakın.

Dionisos'un bir mezarı var mıydı?

Evet, Delfi'de. Plütark, Delfilerin onun kalıntılarının "kâhinin hemen yanında" yattığına inandığını söyler. Philokhoros işareti bir bathron, yani kaide ya da kürsü olarak tanımlar. Apollon Tapınağı'nın iç odasında Apollon'un altın bir heykeli ve sözde mezar bulunurdu. Mezarın tam olarak nasıl göründüğü tartışmalıdır, ama inancın kendisi iyi belgelenmiştir. Bu, bazı Yunanlıların Dionisos'u mezarı olan bir tanrı olarak düşündüğünü gösterir. Mezardan ayrı olan başka gelenekler, onun parçalanışını anlatır.

Daha tanınmış "Zagreus miti" ise başka bir konudur. Radcliffe Edmonds, bunun büyük ölçüde modern bir birleşim olduğunu savunur: parçalanma, Titanların cezalandırılması, insanın onların küllerinden yaratılması ve kalıtsal bir suç yükü. Dizinin tamamını yalnızca MS 6. yüzyılda Olympiodoros'ta bulur ve Olympiodoros'ta bile kalıtsal suç yoktur. Pausanias yalnızca birilerinin Titanları Dionisos'un katilleri yaptığını gösterir. Edmonds'ın görüşü etkilidir ama oybirliğiyle kabul görmez; bu yüzden "ilk günah" sürümüne ihtiyatla yaklaşmak gerekir.

Peki ya Büyük Pan'ın ölümü?

Plütark bunu Kehanetlerin Sönüşü Üzerine adlı eserinde (17) anlatır. Sohbet, tanrıların altındaki ruh varlıkları olan daimonlara gelmiştir ve biri, bu varlıkların ölüp ölemeyeceğini sorar. Hikâye bu sorunun yanıtıdır. Bilgiyi aldığı kişi, kendi dilbilgisi hocası Epitherses'tir. Paxi adasının yanından geçerken bir ses, Mısırlı dümenci Thamus'a seslenmiş ve ona Palodes'te Büyük Pan'ın öldüğünü duyurmasını söylemiştir. Thamus bunu yapınca büyük bir ağıt çığlığı yükselmiştir. İmparator Tiberius olayı araştırtmış, âlimleri bu Pan'ın Hermes ile Penelope'nin oğlu olduğu sonucuna varmıştır.

Demek ki hikâye bir daimonla ilgilidir, Olimposlu bir tanrıyla değil. Bunun putperestliğin sonunu işaret ettiği fikri sonradan ortaya çıkar. Kaisareialı Eusebios (İncil'e Hazırlık 5.17), "hepsi" anlamına gelen pan sözcüğüyle oynar; böylece Pan, bütün putperest tanrıları temsil eder. Plütark onu böyle okumaz.

Kısa yanıt nedir?

Bir Yunan tanrısı yaralanabilir, hapsedilebilir ya da gökten atılabilir. Tek açık örnekte, yani Kheiron'da, ölümsüz biri ölmeyi ister ve serbest kalır. Gerçekten hüküm süren tanrılar için Olimpos'un 12 Tanrısı: Kimdir ve Birbirleriyle Nasıl Akrabadır? yazısına bakın. Onlar bile Zeus'un Bile İtaat Ettiği Üç Kader Tanrıçası'na bağlıdır ve ölülerin kendi kralı vardır; bunu Hades şeytan değildir yazısı açıklar.

Dayandığımız kaynaklar

Antik kaynaklar

  • Homeros, İlyada 5 (Afrodit ile Ares'in yaralanması, Dione'nin sıralaması), ayrıca İlyada 1 ve 18 (Hefaistos'un düşüşleri).
  • Hesiodos, Theogonia 521-534 (Prometheus ve kartal), ve [Sahte] Apollodoros, Kütüphane 2.5.4 ile 2.5.11 (Kheiron ve Prometheus).
  • Kallimakhos, Zeus'a Birinci İlahi. Çeviri: A. W. ve G. R. Mair, Loeb Classical Library 129 (1921).
  • Plütark, Moralia 365 (Dionisos'un Delfi'deki mezarı) ve Kehanetlerin Sönüşü Üzerine 17 (Moralia 419b-d). Çeviri: Frank Cole Babbitt, Loeb Classical Library 306 (1936).
  • Kaisareialı Eusebios, İncil'e Hazırlık 5.17. Çeviri: E. H. Gifford (Oxford, 1903).

Modern araştırma

  • Radcliffe G. Edmonds III, Orphizm ve ilk günah üzerine Zagreus mitini eleştiren makale, Classical Antiquity 18.1 (1999): 35-73.

Okumaya devam et