Grieks · 5 min leestijd

Hadden de Griekse goden een achternaam?

De Griekse goden hadden geen achternaam, wel patroniemen en bijnamen zoals Polias of Horkios. Wat betekenden die titels en waar kwamen ze vandaan?

Terug naar Verhalen
Een gelovige giet een offergave uit voor een klein stenen altaar bij een heiligdom op een heuvel in het oude Griekenland.

Nee, de Griekse goden hadden geen achternaam. Ze hadden één persoonsnaam, soms een patroniem zoals Kronides ("zoon van Kronos"), en vooral bijnamen: een tweede woord, zoals Polias of Horkios, dat vertelde waar of in welke rol een god werd vereerd.

Hadden gewone Grieken een achternaam?

Niet in de moderne zin. Een Griek werd meestal aangeduid met een persoonsnaam en een patroniem, en in formele situaties met de deme, het plaatselijke district waartoe hij behoorde: Alkibiades zoon van Kleinias, uit de deme Skambonidai. Demen kregen echt gewicht in Athene in 508 v.Chr., toen inschrijving in een demelijst de voorwaarde voor het burgerschap werd. Een veelgehoorde bewering zegt dat Kleisthenes de demenaam in de plaats van het patroniem liet komen. Ze berust op Aristoteles' Staat der Atheners 21.4, waar staat dat hij de leden van een deme elkaar bij hun deme liet noemen, zodat nieuwe burgers niet herkend zouden worden aan de naam van hun vader. Geleerden betwisten in hoeverre dit een verplichting was, en het patroniem bleef in formeel gebruik.

Goden werden volgens een ander patroon genoemd. Ze hadden geen deme en geen familienaam die op kinderen overging.

Wat hadden de goden in plaats daarvan?

Het beste wetenschappelijke kader komt van Robert Parker, die spreekt van de "cultische dubbele naam": een god werd meestal aangeduid met zijn of haar eigen naam plus een bijnaam. Die bijnaam kon plaatselijk zijn ("van Brauron") of functioneel ("van de eden").

Oudere Engelstalige boeken noemen deze bijnamen vaak "surnames". Dat doen Smith's Dictionary en de vertalingen op Theoi, en die gewoonte verklaart misschien waarom mensen de vraag stellen. De Griekse praktijk lijkt meer op een titel dan op een familienaam.

Welke bijnamen werden bij de eredienst gebruikt?

Veel cultusbijnamen zijn plaatsnamen. Apollo Delios is Apollo zoals hij op Delos werd vereerd, in de cultus een andere figuur dan de Apollo van Delphi. Zeus Lykaios is "van de berg Lykaion" en Zeus Dodonaios "van Dodona". Plaatselijke titels konden ook reizen: Zeus Olympios werd overal in Griekenland vereerd, en de bronnen verklaren de naam zowel als "van Olympia" als "van de Olympus", dus de herkomst is omstreden. (De rol van de god bij de spelen staat in De antieke Olympische Spelen waren een feest voor Zeus.)

Andere bijnamen noemen een functie. Athena Polias, "van de stad", was de beschermster van de Atheense Akropolis. De titel hoorde bij een heiligdom en een eeroud beeld van olijfhout waarvan de Atheners geloofden dat Zeus het uit de hemel had gestuurd. De namen van veel van haar priesteressen zijn bewaard in inscripties, onder wie de lang dienende Lysimache. Zeus Horkios, de god van de eed, stond in het raadsgebouw van Olympia met een bliksemschicht in elke hand. Pausanias (5.24.9) zegt dat dit het beeld was dat zondaars het meest zou doen huiveren.

Sommige bijnamen waren bedoeld om te sussen. Zeus Meilichios, vereerd bij het Attische feest van de Diasia, heeft een naam die Parker ruwweg weergeeft als "die gunstig gestemd kan worden, maar ook moet worden". Het is een beleefde naam voor een god die je liever niet kwaad maakt. In dezelfde geest noemt Sophokles Hades Zeus chthonios, "van de aarde", en Aischylos noemt hem Zeus allos, "een andere" (zie Hades is niet de duivel).

Welke titels waren alleen poëzie?

Niet elke bijnaam bij Homerus was een titel die in de eredienst werd gebruikt. De Oxford Classical Dictionary raadt lezers aan zuiver literaire, vooral epische versieringen te scheiden van bijnamen die uit de cultus bekend zijn. Er is geen bewijs dat iemand Athena in een ritueel aansprak als "met de heldere ogen". Het is haar vaste Homerische bijnaam, en in het epos past zo'n uitdrukking samen met de naam vaak in het ritme van de versregel.

NaamWat het isCultustitel?
Kronides, KronionPatroniem van Zeus, van Kronos plus het achtervoegsel -ides (Ilias 1.498; Odyssee 1.45)Geen aanwijzing; het is Homerisch en episch
Phoibos, "stralend" of "zuiver"Zowel naam als bijnaam van Apollo (Ilias 1.43)Phoibos Apollon is Homerisch; "Phoebus Apollo" is een latere literaire combinatie
PallasBijnaam van Athena met een onduidelijke herkomstGeen geval bekend uit de cultus

Twee daarvan verdienen een toelichting. Bij Homerus worden Kronides en Kronion voor Zeus gebruikt. Wat Pallas betreft: een fragment dat aan Epicharmos wordt toegeschreven zegt dat Athena de naam nam van een gedode Gigant die Pallas heette, en Apollodoros vertelt hetzelfde verhaal. Een voorbeeld van de naam in de cultus is niet bekend. Bij Phoibos is het verband tussen Apollo en de zon een latere ontwikkeling, en de antieke verklaringen van de naam, waarvan één hem afleidt van zijn grootmoeder Phoibe, blijven omstreden.

Veranderden de titels in de loop van de tijd?

Ja. Bijnamen namen in aantal toe en hun functie verschoof. Parker merkt op dat in de hellenistische tijd bijnamen die op meerdere goden pasten, zoals "Redder", aan belang wonnen. Zeus Soter is op meerdere plaatsen bekend, onder andere in Thespiai en Messenië bij Pausanias. Honderden cultusbijnamen van Zeus zijn bewaard.

Zijn namen als Demetrios de achternaam van een god?

Nee. Namen als Demetrios zijn gevormd van de naam van een god, maar mensen kregen meestal niet de exacte naam van een god. Het zijn menselijke namen die een godheid eren, geen gedeelde familienaam. Voor de werkelijke stamboom van de goden, zie De twaalf Olympische goden: wie is wie en hoe ze verwant zijn. Voor de manier waarop de Romeinen dezelfde goden behandelden, zie Griekse en Romeinse goden naast elkaar (en waarom ze niet alleen hernoemd zijn).

Waarop wij steunen

Antieke bronnen

  • Homerus, Odyssee 9.270-271 (Odysseus over Zeus als beschermer van vreemdelingen en smekelingen; de titel Xenios is een latere aanduiding voor deze functie) en Ilias 1.43, 1.498.
  • Pausanias, Beschrijving van Griekenland 5.24.9 (Zeus Horkios in Olympia). Vertaling: W. H. S. Jones.
  • Aristoteles, Staat der Atheners 21.4 (Kleisthenes en de demen).

Moderne wetenschap

  • Robert Parker, Greek Gods Abroad (University of California Press, 2017), hoofdstuk 1, "Namen en bijnamen".
  • Oxford Classical Dictionary, lemma's "goddelijke bijnamen" en "Kleisthenes".
  • William Smith (red.), Smith's Dictionary (biografisch en mythologisch woordenboek van de Griekse en Romeinse oudheid).

Lees verder