
De oude Egyptenaren droegen eyeliner om meer dan één reden, en die redenen liepen waarschijnlijk door elkaar. Het was een cosmetisch product, het hing volgens sommige overtuigingen samen met de bescherming van Horus en Ra, en het kan hebben geholpen tegen oogziekten. De populaire verklaring dat het de verblinding door de zon tegenging, is nog altijd niet bewezen.
Waarvan was Egyptische eyeliner gemaakt?
Het Egyptische woord voor oogverf, en voor zwarte oogverf in het bijzonder, was mesdemet (geschreven msdmt). "Kohl" is een latere term die uit het Arabisch komt. Mesdemet ging over in het Koptisch, daarna in het Grieks als stimmi en in het Latijn als stibium.
Groen kwam eerst. Grafmonsters uit de predynastieke tijd (5000-3000 v.Chr.) tonen groene kohl, vooral gemaakt van malachiet, een kopercarbonaat. In de dynastieke perioden bevatte kohl vaak galeniet (loodsulfide) als belangrijkste bestanddeel, dat een zwarte kleur geeft.
Galeniet was niet het hele verhaal. Wetenschappers onderzochten 52 monsters uit Egyptische make-upbakjes in het Louvre en vonden vier stoffen op basis van lood: galeniet, cerussiet, fosgeniet en laurioniet. De laatste twee komen in Egypte niet van nature voor. De onderzoekers concludeerden dat ze opzettelijk waren gesynthetiseerd en tot fijne poeders waren gemalen. Die conclusie berust op de chemische analyse plus op recepten die Grieks-Romeinse auteurs overleverden, die later schreven dan de farao-tijdse monsters dateren.
Ook de recepten verschilden. Het onderzoek richtte zich vooral op ingrediënten op basis van lood, en organische bestanddelen zijn veel minder bestudeerd. Sommige vroege analyses vonden was, vet, balsems of harsen in enkele exemplaren, maar Lucas en Harris betwijfelen of dat oogverf was en niet een ander geneeskundig preparaat.
Beschermde eyeliner tegen oogziekten?
Dit is de bekendste moderne bewering, en ze vraagt om zorgvuldigheid. In 2010 stelde een team van scheikundigen, onder wie een onderzoeker van het onderzoekslaboratorium van het Louvre, gekweekte menselijke huidcellen (keratinocyten) bloot aan lage concentraties loodionen. Zeer lage concentraties zetten de cellen onder stress, waarop ze reageerden met een overproductie van stikstofmonoxide, volgens het persbericht tot 240 procent.
Stikstofmonoxide stimuleert aspecifieke afweermechanismen van het immuunsysteem. Hieruit schreven de auteurs dat "men kan stellen" dat de loodverbindingen met opzet werden gemaakt om oogziekten te voorkomen en te behandelen. Ze noemden de productie ook het eerste bekende voorbeeld van een chemisch proces op grote schaal, "of het al dan niet" met preventieve gezondheidszorg te maken had. In hun samenvatting voegen ze toe dat zulke preparaten volgens Egyptische manuscripten onmisbare middelen waren tegen oogziekten en huidaandoeningen.
De beperkingen zijn reëel. Het experiment gebruikte gekweekte huidcellen (een lijn genaamd HaCaT), geen oogweefsel en geen Egyptische dragers, en het gebruikte loodionen in plaats van monsters van de kohl zelf. Het toont niet aan dat kohl ziekte voorkwam. Het idee dat oogontstekingen in moerassige gebieden tijdens de overstroming van de Nijl een probleem waren, is context die de auteurs aanboden, geen bevinding. En lood is giftig: het kan via de longen, de mond en de huid in het bloed komen. De voorzichtige formulering is "kan hebben", niet "heeft".
Was het bescherming door de goden?
Een samenvatting van het werk van het Louvre-team zegt dat sommige Egyptenaren geloofden dat de make-up een magische rol had, waarbij de goden Horus en Ra de drager beschermden tegen verschillende ziekten. Dat is een moderne samenvatting van een geloof, geen geciteerde Egyptische tekst.
Het past in een breder patroon. Egyptische goden waakten over levenden en doden, en de dagelijkse reis van de zonnegod was zelf een strijd tegen gevaar (zie Ra's nachtreis en de slang die de zonsopgang wilde tegenhouden). Wie wil weten wie Horus en Ra zijn, begint bij De Egyptische goden: wie is wie, en voor de familie van Horus zie Isis en Osiris: het eerste moordmysterie. Magie en geneeskunde hoeven geen aparte redenen te zijn geweest.
Verminderde het de verblinding door de zon?
Je leest vaak dat kohl werkte als een zonnebril. Een boek over kostuumgeschiedenis zegt dat cosmetica werd gedragen "als bescherming tegen de schittering van de zon". Andere populaire bronnen herhalen dat kohl de verblinding door de zon kan hebben verminderd. Er is geen Egyptische tekst en geen directe experimentele test van oude kohl bekend die dit aantoont, hoewel enkele moderne artikelen het effect bepleiten op grond van de eigenschappen van galeniet. Het is een redelijke gok, geen vastgestelde functie.
Was het gewoon make-up?
Vrijwel zeker gedeeltelijk. Populaire samenvattingen zeggen dat kohl de ogen groter en stralender deed lijken, en dat rijkere mensen betere kohl van galeniet gebruikten terwijl armere mensen roet van amandelschalen en vergelijkbare materialen namen. Dit zijn geen wetenschappelijke bronnen, dus het onderscheid tussen standen is onbevestigd. Dezelfde populaire bronnen zeggen dat zowel mannen als vrouwen oogmake-up droegen, wat algemeen wordt aanvaard.
Een groot deel van het fysieke bewijs komt uit graven en uit bakjes die nu in musea liggen. Voor wat de Egyptenaren na de dood hoopten, zie De reis naar het hiernamaals in de Egyptische mythologie.
Is moderne Egyptische kohl hetzelfde?
Niet noodzakelijk. Een analyse uit 2006 (Hardy en collega's) vond dat slechts ongeveer een kwart (22%) van de geteste moderne Egyptische kohlmonsters een loodverbinding als hoofdbestanddeel bevatte. Ook de Louvre-studie behandelt alleen monsters op basis van lood uit één collectie, dus ze kan niet voor alle Egyptische make-up staan.
What we rely on
Antieke bronnen
- Theofrastus, Over stenen, uitgegeven en vertaald door E. R. Caley en J. F. C. Richards (1956): van belang voor Grieks-Romeinse recepten voor loodverbindingen.
Moderne literatuur
- I. Tapsoba, S. Arbault, P. Walter en C. Amatore, artikel over de biomedische eigenschappen van Egyptische zwarte make-up, onthuld met amperometrie op afzonderlijke cellen, in Analytical Chemistry 82(2), 2010, 457-460.
- P. Walter e.a., artikel over het maken van make-up in het oude Egypte, in Nature 397, 1999, 483-484.
- Artikel over de grotere verscheidenheid aan recepten voor oude Egyptische kohl dan eerder gedacht, in Scientific Reports.
- A. Lucas en J. R. Harris, Ancient Egyptian Materials: het standaardwerk dat wordt aangehaald voor de twijfels over organische oogverf.


