
Bazı Yunan tanrıları kardeşleriyle evlendi, ama hepsi değil. En açık örnekler Zeus ile Hera ve Titanlar Kronos ile Rea'dır. Öteki tanrısal çiftler daha çok amca ile yeğen, anne ile oğul ya da evlilik dışı bir birleşme olarak tanımlanır.
Hangi tanrılar kardeşti ve karı koca oldu?
Zeus ve Hera. Hesiodos'un Theogonia'sında (yaklaşık MÖ 700) Rea, Kronos'tan Hestia'yı, Demeter'i, Hera'yı, Hades'i, Poseidon'u ve Zeus'u doğurur; Zeus altı çocuğun sonuncusudur (453-458. dizeler). Hesiodos'un Zeus'un birleşmelerini sıraladığı listede Hera en sondadır ve Zeus onu sonunda karısı yapar (921-923).
Homeros bunu açıkça söyler. İlyada Hera'ya hem Zeus'un karısı hem kız kardeşi der (14.293, 16.432, 18.356). Onu Kronos'un "en büyük" kızı diye de anar (4.58). Bu "en büyük" Homeros'a aittir. Hesiodos yalnızca bir doğum sırası verir: Hera üçüncüdür, Zeus sonuncu.
İlyada'nın 14. kitabında Zeus, ikisinin birbirine ilk âşık olduğu zamanı anımsar: "sevgili ana babalarının haberi olmadan birlikte yatarak". Metin açıktır. Bunu gizli bir kardeş ilişkisi olarak okumak bir yorumdur, ama doğal bir yorumdur. Tüm soy ağacı için Olimpos'un 12 Tanrısı: Kimdir ve Birbirleriyle Nasıl Akrabadır? yazısına bakın.
Peki Titanlar ve ilk tanrılar?
Zeus'un ana babası da kardeşti. Hesiodos Rea'yı Gaia ile Uranos'un çocukları arasında sayar, Kronos en küçüğüdür (132-138). Sonra Kronos'un Rea'yı karısı yaptığını anlatır. Daha sonraki mitograf Apollodoros bunu açıkça yazar: Kronos "kız kardeşi Rea ile evlendi".
Modern özetler Titanlar arasında dört kardeş evliliği sayar: Okeanos ile Tethys, Koios ile Phoibe, Hyperion ile Theia, Kronos ile Rea. Bu katı bir kural değildi. Iapetos yeğeni Klymene ile, Krios da üvey kız kardeşi Eurybia ile evlendi.
Daha da öncesinde, Hesiodos'un Uçurum'u (genellikle "Kaos" diye çevrilen sözcük) Erebos'u ve Niks'i doğurur. Niks, Erebos'la sevgi dolu bir birleşmeden sonra Aither'i ve Hemera'yı doğurur. Bu bir kardeş çiftidir. Gaia'nın oğlu Uranos'la birleşmesi ise, Okeanos'u ve ötekileri doğurduğu bu birleşme, başka bir şeydir: anne ile oğul.
Homeros karşıt bir tablo sunar. Hera, Okeanos'a tanrıların kökeni, Tethys'e de anneleri der (İlyada 14.201, 14.302). M. L. West bunu "tüm tanrı soyunun ilk ebeveynleri" üzerine bir mit olarak okur; bu da o ilk çifti de kardeş yapar. Timothy Gantz ise "anne" sözcüğünün yalnızca Tethys'in Hera'yı büyütmesini yansıtabileceğini, ifadenin de kalıp söz olabileceğini söyler. Araştırmacılar konuyu çözmüş değildir.
Hangi tanrısal çiftler kardeş evliliği değildi?
Zeus, Hera'dan başka bir kız kardeşle de yattı: Demeter. Ama Hesiodos yalnızca Zeus'un Demeter'in "yatağına girdiğini" söyler; Demeter Persefoni'yi doğurur (912-914). Bu bir birleşmedir, evlilik değil. Zeus'un eşleri arasında olan Themis ile Mnemosyne, Titan soyağacında onun teyzeleridir; Leto ise hiç kardeş değildir.
Hades'in evliliği amca ile yeğen arasındadır. Demeter Himni'nde (MÖ 7. ile 6. yüzyıl) Zeus, Persefoni'yi Hades'e verir; Hades "kendi kardeşi"dir. Hikâye Persefoni ve Nar yazısında, Hades'in kendisi ise Hades şeytan değildir yazısında anlatılır.
Yani "Yunan tanrıları kardeşleriyle evlendi" sözü bazı çiftler için doğru, bir kural olarak ise yanlıştır.
Yunanlılar bunu insanlar için de normal sayar mıydı?
Hayır. Yunan yazarlar tanrıların davranışını insan kurallarından ayrı tuttu.
Odisseia'da (10.1-12) ölümsüz tanrıların sevgilisi olan rüzgârların kâhyası Aiolos'un altı kızı ve altı oğlu vardır; birbirleriyle evlidirler ve babalarının salonlarında ziyafet çekerler. Aiolos bir Olimpos tanrısı değildir. Sonraları bu motif bir skandala dönüşür. Euripides'in kayıp tragedyası Aiolos, Atina'da MÖ 423'ten önce sahnelendi (kesin tarih bilinmiyor) ve bir papirüs özetinden kısmen yeniden kurulur. Oyunda Makareus kız kardeşi Kanake'ye tecavüz eder, Aiolos ona bir kılıç yollar ve Kanake kendini öldürür. Kayıp oyunun ayrıntıları tartışmalıdır. Hyginus (Fabulae 238, 242) ve Ovidius da (Heroides 11) bu ensesti ve Kanake'nin ölümünü anlatır.
Atina hukukunu kesin biçimde saptamak zordur. Modern özetler, kan bağının doğrudan soy hattı dışında evliliğe engel olmadığını ve anneleri farklı üvey kardeşlerin evlenebildiğini söyler. Kanıtlar zayıftır ve çoğu geç dönemdendir. En bilinen örnek, Kimon ile kız kardeşi Elpinike, tartışmalıdır. Araştırmacılar onun öz kız kardeş mi yoksa üvey kız kardeş mi olduğunu tartışır; haberler siyasi bir iftira da olabilir.
Gerçek bir kral Zeus ile Hera'yı taklit edince ne oldu?
Mısır kralı II. Ptolemaios, büyük kız kardeşi II. Arsinoe ile büyük olasılıkla MÖ 273/2'de evlendi (bazıları 274'ten kısa süre öncesini ya da yaklaşık 275'i verir). Evlilik firavun geleneğine uyuyordu ve Yunanlıları şaşkına çevirdi.
Saray şairi Theokritos, 17. İdil'de çifti Zeus ile Hera'ya benzeterek evliliği savundu. Bu bir kralın savunmasıdır, Yunan töresinin kanıtı değil. Şair Sotades evlilikle alay etti, sürgüne gönderildi ve öldürüldü. Sonuna dair anlatılar birbirinden farklıdır; birine göre kurşun bir sandığın içinde denize atıldı.
Mısır'da da durum aynı mıydı?
Mısır mitinde İsis, Osiris'in hem kız kardeşi hem karısıdır; Şu ile ikiz kız kardeşi Tefnut da evlidir. İsis ve Osiris: İlk cinayet gizemi ile Mısır Tanrıları: Kim Kimdir? yazılarına bakın.
İki uyarı geçerlidir. Piramit Metinleri (yaklaşık MÖ 2350) İsis ile Neftis'i yas tutan kadınlar olarak gösterir; mitin bilinen en eski tutarlı anlatısı ise Sicilyalı Diodoros'ta (1.21) ve Plütark'ta (yaklaşık MS 120) bulunur. Ayrıca mit, sıradan Mısırlıların kardeşleriyle evlendiğini göstermez. Jaroslav Černý, kardeş evliliğinin çoğu dönemde yalnızca kraliyet ailesiyle sınırlı olduğunu savundu. Roma dönemine ait nüfus sayımı kanıtları vardır, ama Sabine Huebner bu kayıtların ifadesinin evlatlık kardeşleri dışlamadığını belirtir; birkaç araştırmacı da biyolojik kardeş evliliğinin yaygın olduğundan kuşku duyar. Hesiodos'un kardeş çiftleri Ptolemaioslardan yüzyıllar önceye aittir, bu yüzden Ptolemaios evlilikleri Yunan mitlerinin kaynağı olamaz.
Dayandığımız kaynaklar
Antik kaynaklar
- Hesiodos, Theogonia (yaklaşık MÖ 700), 125-138, 453-458, 912-923. dizeler. Çeviri: M. L. West, Hesiod (Oxford World's Classics, Oxford University Press, 1988). Apollodoros, Kütüphane 1 (yaklaşık MS 2. yüzyıl), Kronos'un Rea ile evliliği için.
- Homeros, İlyada 4.58, 14.201, 14.293, 14.302, 16.432, 18.356 ve Odisseia 10.1-12.
- Demeter Himni (MÖ 7. ile 6. yüzyıl). Çevrimiçi çeviri: Gregory Nagy.
- Theokritos, 17. İdil (Ptolemaios ile Arsinoe'nin Zeus ile Hera'ya benzetilmesi).
- Plütark, İsis ve Osiris Üzerine. Yayın ve çeviri: J. Gwyn Griffiths (University of Wales Press, 1970).
Modern araştırmalar
- Jaroslav Černý, "Pharaonik Mısır'da Akraba Evlilikleri", Mısır Arkeolojisi Dergisi 40 (1954): 23-29.


