
Persefoni nar tanelerini yediğinde yeraltı dünyasından bir daha tamamen çıkamadı. Antik anlatımların hepsinde taneler onu Hades'e bağlar ve bir uzlaşmayı zorunlu kılar: yılın bir bölümünü aşağıda onunla, geri kalanını yukarıda annesi Demeter ve diğer tanrılarla geçirir. Yazardan yazara değişen şey, bu sonucun çevresindeki hemen her şeydir: yemeyi kendisinin seçip seçmediği, kaç tane olduğu, kimin öğrendiği ve ne kadar kalması gerektiği.
Persefoni taneleri bilerek mi yedi?
Anlatana göre değişir. En eski tam anlatım olan Demeter'e Homerosvari İlahi, Hades'in tam gitmeden önce ona "gizlice" tatlı bir nar tanesi yedirdiğini söyler. Persefoni bunu annesine anlatırken, Hades'in yiyeceği ağzına koyduğunu ve onu istemeyerek tatmaya zorladığını söyler. Burada kandırılır ve baskı altında kalır, dikkatsizlik etmez.
Mit derlemecisi Apollodorus, ki mit el kitabı hikâyelerin kısa bir kataloğudur, etkin rolü yine Hades'e verir: ona bir tane yedirir, "annesinin yanında uzun kalmasın diye". Amaç açıktır. Hades, onun geri dönmesi için bir neden istiyordu.
Dönüşümler'in Romalı şairi Ovidius ise farklı anlatır. Onun Proserpina'sı (adın Latince biçimi) yeraltı dünyasının bahçelerinde dolaşır ve bir narı kendisi koparır. Bunun ona neye mal olacağını bilmez. Tane artık Hades'in kurduğu bir tuzak değil, ağır sonuçlu masum bir lokmadır.
Kaç tane vardı?
Yunan kaynakları bir tane der. İlahi ve Apollodorus "bir tane" der. Yedi sayısı Ovidius'tan gelir: onun Proserpina'sı meyvenin soluk kabuğundan "yedi tane çiğnedi". Başka bir sayı veren modern bir anlatım başka bir geleneği izliyordur, bu yüzden hangi anlatımı kullandığına bakmaya değer.
Sayı, ilkeden daha az önemlidir. Tek bir tane bile ölüler diyarında yemek yemek sayılır. Ovidius, Ceres'i (Romalı Demeter) kızını eve getirmeye kararlı gösterir, sonra bunun olamayacağını ekler, çünkü yediği için "Kader tanrıçaları" buna izin vermez.
Onu kim ele verdi ve ona ne oldu?
Her kaynakta bir tanık yoktur. İlahi'de hiç yoktur, çünkü tane hikâyesini Persefoni'nin kendisi anlatır. Apollodorus ve Ovidius birini adlandırır: Askalaphos, Apollodorus'un Aheron'un ve Gorgyra'nın oğlu dediği bir yeraltı figürü. Yediğini gördü (ya da "aleyhinde tanıklık etti") ve bu tanıklık dönüş yolunu kapattı.
Cezası yazara göre değişir. Apollodorus'ta Demeter, Hades'te üstüne ağır bir kaya koyar. Ovidius'ta ise artık yeraltı dünyasının kraliçesi olan Persefoni onu bir kuşa, baykuşa çevirir; Ovidius baykuşa insanlık için kederli bir uğursuzluk der. Çoğu kişinin hatırladığı baykuş anlatımıdır ve ikisinden yalnızca bir dönüşüm gerektiren odur.
Ne kadar kalması gerekiyor?
En eski iki Yunan anlatımı yılın üçte birinde uzlaşır. İlahi'de anlaşma, onun "dönen yılın üçüncü kısmı" için aşağı inmesi, diğer iki kısmı Demeter ve tanrılarla geçirmesidir. Apollodorus, onun "her yılın üçte birini" Hades'in yanında, geri kalan zamanı tanrılarla geçirmeye zorlandığını söyler.
Ovidius bölüşümü değiştirir. Jüpiter, kardeşi ile Ceres arasında arabulucu olarak yılı eşit parçalara böler ve Proserpina iki krallıkta hüküm sürer, her birinde altı ay. Bu yüzden kitaplarda ve internette hem "üçte bir" hem de "yarı" bulursun. Yunan metinleri üçte bir der, yarı ise Ovidius'tandır. İkisi de hata değildir, ama farklı anlatımlardır.
Taneler onu neye dönüştürdü?
Taneler bir takvim belirlemekten fazlasını yapar. İlahi'de kavuşmadan sonra tanrıça Hekate, Persefoni'nin "hizmetçisi ve yoldaşı" olur; bu, onu tutsak değil, kendi sarayı olan bir hükümdar olarak işaretler. Ovidius, bir nemfin, Arethusa'nın, onu ölüler kralının güçlü "eşi" olarak tarif etmesini sağlar ve yılın son bölüşümünde iki dünyaya hükmeder.
Yani nar, bir cezadan olduğu kadar bir statü değişikliğinden de söz eder. Bir kız çayırda çiçek topluyordu. İki dünyaya ait bir tanrıça geri döndü. Tatlı ve kan renkli taneleriyle meyvenin onun imgesine bu kadar sıkı bağlı kalmasının nedeni budur.
Kaynaklar
- Demeter'e Homerosvari İlahi, 370 ile 470. dizeler (Perseus Digital Library).
- Apollodorus, Kütüphane 1.5.3 (Theoi.com).
- Ovidius, Dönüşümler 5 (Theoi.com).


