
Atlantis verschijnt voor het eerst in twee dialogen van Plato, de Timaios en de Kritias, geschreven rond 360-355 v.Chr.: een eilandmacht voorbij de Zuilen van Herakles die Athene aanviel en in één dag en nacht van rampspoed verdween. Geen eerdere auteur beschrijft het, en de meeste geleerden denken dat Plato het verzon om een politiek punt te maken.
In de Timaios komt een klein gezelschap mannen bijeen voor een gesprek op de dag na een lange bespreking van de ideale staat. Een van hen, Kritias, biedt aan de gastheer terug te betalen met een verhaal. Het is, waarschuwt hij, een heel vreemd verhaal, maar volkomen waar, want Solon, de wijste van de Zeven Wijzen, stond ervoor in. Solon had het van priesters in Egypte. Hij vertelde het aan een verwant, Dropides, die het doorvertelde aan zijn zoon, de oudere Kritias, die het vertelde aan zijn kleinzoon, de Kritias die nu spreekt. De keten is zorgvuldig opgebouwd, en die zorg is het eerste wat opvalt. Plato geeft zijn verhaal een rij getuigen, zoals een historicus zou doen, en legt het dan in de mond van een personage in een dialoog.
Deze gids houdt vier dingen uit elkaar: wat Plato schreef, waarom hij het waarschijnlijk schreef, hoe de antieken het lazen en wat moderne schrijvers toevoegden. Alleen het eerste is Atlantis in strikte zin.
Wat Plato schreef
Het verhaal staat in Timaios 20d-25d en gaat verder in de Kritias (108e-121c), die onafgemaakt afbreekt. Solon bezocht volgens het verhaal de Egyptische stad Sais. Plato noemt geen jaartal, maar geleerden plaatsen zijn reizen meestal rond 590 v.Chr., kort na zijn hervormingen. Een priester daar vertelde hem dat de Grieken als kinderen waren, omdat ze geen oude archieven hadden. Griekenland en Egypte waren allebei vele malen getroffen door grote rampen, door vuur en door water, zei de priester, maar Egypte was het ergste bespaard gebleven, en daarom bewaarden zijn tempels het geschreven geheugen van het verleden.
Onder de oudste daden die daar waren opgetekend, was een oorlog. Negenduizend jaar vóór Solon bestond Athene volgens de priester al, en het was een stad van het ideale soort: zijn krijgers waren gescheiden van de andere standen, en zijn wetten waren goed. Egyptes eigen stad kwam volgens de telling van de priesters duizend jaar later. Tegen dit Athene kwam een macht uit de Atlantische Oceaan. Plato noemt het een eiland (nēsos) vóór de Zuilen van Herakles, groter, zegt hij, dan Libië en Azië samen. Over de Zuilen zelf lees je meer in Waarom Hercules echt de twaalf werken moest doen.
De Kritias vult het eiland verder in. Poseidon, die het als zijn deel kreeg toen de goden de aarde verdeelden, verwekte bij een sterfelijke vrouw tien zonen, en de oudste, Atlas, werd de eerste koning. Deze Atlas is een mens, niet de Titaan van Hesiodos. Over Poseidon tussen de andere goden lees je in De twaalf Olympische goden. Plato beschrijft een hoofdstad van concentrische ringen van land en water, rijk aan metalen en havens, en een dynastie die goed was zolang ze haar goddelijke deel indachtig bleef en hebzuchtig werd toen dat vervaagde.
De aanval mislukte. Volgens de Timaios (25c-d) stond Athene alleen, nadat de andere Grieken waren afgevallen, en won. Daarna kwamen "ontzagwekkende aardbevingen en overstromingen," en in "één noodlottige dag en nacht" (vertaling Bury/Lamb) werden de Atheense krijgers door de aarde verzwolgen en het eiland door de zee. De zee daar, voegt de priester toe, is nog altijd onbevaarbaar, versperd door de modder die het eiland achterliet.
Let op wat er niet bij Plato staat. Hij noemt Atlantis geen "verloren continent" (dat is een moderne toevoeging). Hij geeft geen kalenderdatum als "9600 v.Chr." (een latere berekening op basis van zijn getallen). Hij noemt de priester niet bij naam. Plutarchus, eeuwen later, geeft Egyptische priesternamen voor Solons leermeesters, maar die komen van Plutarchus, niet uit de dialoog.
| Plato's tekst | Later toegevoegd |
|---|---|
| Een eiland voorbij de Zuilen van Herakles | Een "verloren continent" |
| 9000 jaar vóór Solon | "ca. 9600 v.Chr.," een moderne berekening |
| Atlas, een menselijke koning, zoon van Poseidon | De Titaan Atlas van Hesiodos |
| Aardbevingen en overstromingen, en "één noodlottige dag en nacht" (vertaling Bury/Lamb) | Een vulkaanuitbarsting (een moderne suggestie) |
| Een naamloze Egyptische priester die tot Solon spreekt | Trance-"readings" en geheime leerstellingen |
Waarom hij het schreef
De context zegt veel. De Timaios opent met een terugblik op het lange gesprek van de Politeia over de beste stad, en de Kritias zet de Timaios voort. Het verhaal van Atlantis wordt aangeboden als een manier om die ideale stad in actie te zien. Christopher Gill leest de filosofische strekking als politiek: het oude Athene staat voor de ideale staat, en Atlantis is het tegenbeeld, een hoogmoedig zeerijk. Kathryn Morgan betoogt eveneens dat de mythe in de kern het modelstaatje van de Politeia als verhaal in beweging zet, en zij wortelt haar in de ideologie van het Athene van de vierde eeuw. De Wetten (676a-677c) biedt een verwant thema: het idee dat de mensheid door overstromingen en pestepidemieën herhaaldelijk is teruggebracht tot een restant, wat de achtergrond vormt van de uiteenzetting van de priester.
Plato's bewering dat het verhaal waar is, is volgens Gill een literair middel. Zijn werkwijze is typisch voor hem: hij geeft een mythe het gewicht van een keten van getuigen, niet de stem van een god. De Grieken hadden andere manieren om naar het verleden te vragen, zoals de Pythia van Delphi (zie Het orakel van Delphi), maar Plato koos een Egyptisch archief en een Atheense wetgever.
Wat concluderen geleerden dan? De meerderheidsopvatting, gedeeld door classici als Broadie, Gill en Nesselrath, is dat Plato het verhaal verzon als gelijkenis of waarschuwend verhaal. Pierre Vidal-Naquet formuleert het scherp: Plato putte uit de cultuur van zijn tijd, maar de mythe van het verloren eiland, onlosmakelijk verbonden met een even denkbeeldig Athene, is zijn eigen werk. Een minderheid is het daar niet mee eens. Sommigen bepleiten een oudere overleveringsketen achter het verhaal. Anderen zien Plato reageren op gebeurtenissen uit zijn eigen leven, zoals de rampzalige Atheense expeditie naar Sicilië (415-413 v.Chr.) of de vernietiging van de stad Helike door aardbeving en vloedgolf in 373 v.Chr.
De naam kent wel eerdere toepassingen, wat voor verwarring zorgt. Hellanikos van Lesbos schreef een verloren werk getiteld Atlantis over de dochters van de Titaan Atlas. Herodotos (4.184) noemt een volk, de Atlantes, dat bij de berg Atlas woont, en Hesiodos (Theogonia 938) gebruikt het woord als bijvoeglijk naamwoord ("dochter van Atlas" voor Maia). Geen van hen beschrijft een eilandrijk. Een fragment van Hellanikos wordt aangehaald door wie een voorplatonische traditie verdedigt, en dat argument wordt nog steeds betwist.
Hoe de antieken het lazen
Ook antieke lezers waren het niet eens, en dat is van belang, want het laat zien dat twijfel aan Atlantis bijna even oud is als Atlantis zelf.
De vroegste bekende lezer is Krantor, die Proklos de eerste commentator op Plato noemt. Zijn eigen werk is verloren, dus we kennen hem alleen via Proklos, die in de vijfde eeuw n.Chr. schreef. Volgens Proklos nam Krantor het verhaal als gewone geschiedenis. Krantor meldde ook dat tijdgenoten van Plato hem bespotten omdat hij niet de ware bedenker van de Politeia was en Egyptische instellingen kopieerde. Plato schreef als antwoord het verhaal van Athene en Atlantis aan de Egyptenaren toe. Proklos voegt eraan toe dat Egyptische priesters dit getuigden en zeiden dat het op nog bewaarde zuilen geschreven stond. Wees hier voorzichtig: Proklos zegt niet dat Krantor zelf de zuilen las, en het onderwerp van die zin is in het Grieks dubbelzinnig. Geleerden twisten nog over hoeveel hiervan Krantor werkelijk zei.
Dan is er de beroemde grap: "de man die het verzon, liet het verdwijnen." Die wordt vaak aan Aristoteles toegeschreven. Het eigenlijke bewijs is magerder. Strabo (2.3.6) citeert Posidonios, die het beter vond de zaak anders aan te pakken dan van Atlantis te zeggen: "wie het verzon, liet het verdwijnen, zoals de Dichter deed met de muur van de Achaeërs." Posidonios haalt de grap dus aan om haar te verwerpen. De toeschrijving aan Aristoteles is een moderne gevolgtrekking uit een andere passage van Strabo (13.1.36), waar Aristoteles wordt geciteerd over de verzonnen muur in de Ilias, en blijft omstreden. De muur hoort bij de wereld van Homerus, en voor een geval waarin een Grieks gedicht wel een echte plek raakt, zie Was de Trojaanse Oorlog echt gebeurd?.
De neoplatonisten lazen de Timaios als een symbolisch werk. Proklos beschouwt allegorie als centraal voor het begrip van de dialoog, en hij citeert eerdere commentatoren, Porphyrios en Iamblichos, die het op symbolisch niveau lazen.
Wat moderne schrijvers toevoegden
Alles in dit deel is jonger dan Plato, en niets ervan komt uit de antieke teksten.
In 1882 publiceerde de Amerikaanse politicus Ignatius Donnelly Atlantis (Harper & Brothers), meestal gerekend tot de pseudo-archeologie. Hij nam Plato's verslag in wezen als feitelijk en probeerde te bewijzen dat alle beschavingen afstamden van het verloren land. Volgens Donnelly's criticus Colavito dacht hij zich ook een superieur wit ras uit dat er heerste. Dat beweren heeft geen enkele grond in Plato, die helemaal niets over ras zegt.
Helena Blavatsky nam Donnelly over in De Geheime Leer (1888), waar de Atlantiërs het vierde "wortelras" werden, gevolgd door het vijfde, het "Arische". De Amerikaanse afdeling van de Theosophical Society merkt zelf op dat Blavatsky's Atlantis niet dat van Plato is. W. Scott-Elliot werkte het schema verder uit in zijn boek over Atlantis uit 1896. In 1932 gaf Edgar Cayce, een Amerikaans trancemedium, een reeks van zestien "readings" over Atlantis, zonder onafhankelijke controle, en de samenvattingen van zijn data voor de uiteindelijke vernietiging lopen uiteen (in sommige ongeveer 10.000 v.Chr., in materiaal van de A.R.E. 9500 v.Chr.).
De raciale draad is het donkerste deel van het verhaal. Vidal-Naquet toont in "Atlantis en de naties" (Critical Inquiry, 1992) aan dat nationalisten in heel Europa, van Spanje tot Zweden en van Italië tot Duitsland, het eiland opeisten als voorvaderlijk thuisland, het grimmigst onder Hitler. In Duitsland publiceerde Herman Wirth in 1928 Der Aufgang der Menschheit over een "Atlantisch-Nordisch" ras en richtte hij in 1935 de SS-Ahnenerbe op en leidde die, voordat Himmler hem verwijderde. Alfred Rosenbergs Mythus (1930) plaatste de oorsprong van het "Nordische ras" eveneens in Atlantis. Rosenbergs kring en die van Wirth lagen overhoop, dus zelfs de nazistische toe-eigening was geen eenduidige leer. Populaire artikelen beweren dat de Ahnenerbe de wereld afzocht naar het eiland, maar die beweringen steunen op zwakke bronnen. Hetzelfde boek van Vidal-Naquet vermeldt een tegengebruik: in het kamp Theresienstadt schilderden een dichter en een musicus de tiran die hen gevangen hield af als de keizer van Atlantis.
Het bekendste voorstel dat respectabel klinkt, is het Minoïsche. De Griekse archeoloog Spyridon Marinatos publiceerde in 1939 "De vulkanische vernietiging van Minoïsch Kreta" in Antiquity, en dat artikel ging over het einde van de Minoïsche beschaving, niet over Atlantis. Hij verbond de twee pas later, in een in 1950 verschenen studie ("Over de legende van Atlantis", Cretica Chronica). Het idee heeft echte aantrekkingskracht: een zeemacht uit de Egeïsche Bronstijd, getroffen door een vulkaan op Thera (Santorini), is een geloofwaardige ramp, en over Minoïsch Kreta lees je in De Minotaurus en het echte labyrint van Knossos. Maar het past niet bij Plato's tekst. Hij plaatst Atlantis voorbij de Zuilen van Herakles, niet in de Egeïsche Zee, maakt het groter dan Libië en Azië samen en dateert het negenduizend jaar vóór Solon. Het voorstel verklaart een mogelijke inspiratie voor rampverhalen in het algemeen. Het verklaart niet waarom Plato dit verhaal bouwde, of wat het verhaal doet in zijn betoog. Het idee dat een landmassa ter grootte van een continent binnen de menselijke geschiedenis in de Atlantische Oceaan zonk, wordt door aardwetenschappers niet aanvaard. Voor een nuchter overzicht van zulke beweringen, zie Kenneth Feders Frauds, Myths, and Mysteries.
Waarom het verhaal niet sterft
Een deel van het antwoord zit in de tekst. Plato schreef een verhaal met een keten van getuigen, een nauwkeurig getal, een val en geen einde, want de Kritias stopt midden in het verhaal. Een deel zit in de ouderdom: verhalen over verdronken werelden trekken lezers, en voor een oudere versie zie Het vloedverhaal van voor Noach. En een deel is dat echte Griekse verhalen soms wel op echte namen en plaatsen berusten, zoals Midas was een echte naam (en zijn graf is geopend) laat zien, zodat lezers vermoeden dat Atlantis dat ook doet. Het bewijs wijst op een ander soort verhaal. Het blijft bestaan omdat het nuttig is, en dat is ook de reden dat Griekse mythen telkens opnieuw worden opgebouwd voor een nieuw publiek: zie Waarom Griekse mythen nu opnieuw worden verteld.
Snelle antwoorden
- Gaf Plato de Egyptische priester een naam? Nee. Plutarchus (Solon 26.1) noemt twee priesters, Psenophis van Heliopolis en Sonchis van Sais, en zegt dat Solon het verhaal in verzen probeerde te brengen. Plutarchus (Solon 31.3) zegt dat Solon het gedicht opgaf vanwege zijn hoge leeftijd.
- Zag iemand in de oudheid het als een grap? Mogelijk. Theopompos van Chios schreef over een land genaamd Meropis voorbij de oceaan, wat een parodie kan zijn.
- Was dit een Zweeds idee voordat het een Duits idee was? Nationalistisch gebruik heeft een lange geschiedenis. Olof Rudbecks Atlantica (1679) is het Zweedse precedent dat Vidal-Naquet noemt.
Waar we op steunen
Antieke bronnen
- Plato, Timaios 20d-25d en Kritias 108e-121c. Vertalingen: R. G. Bury (Loeb Classical Library, 1929); Benjamin Jowett (1871). Editie: Christopher Gill (Bristol Classical Press, 1980).
- Plato, Wetten 3.676a-677c (terugkerende rampen).
- Strabo, Geografie 2.3.6 en 13.1.36.
- Plutarchus, Leven van Solon 26.1 en 31.3.
- Proklos, Commentaar op de Timaios. Vertaling: Harold Tarrant, deel 1 (Cambridge University Press, 2007).
- Herodotos 4.184 en Hesiodos, Theogonia 938 (eerdere toepassingen van de naam).
Moderne literatuur
- Pierre Vidal-Naquet, L'Atlantide (Les Belles Lettres, 2005); Engelse vertaling door Janet Lloyd (University of Exeter Press, 2007).
- Pierre Vidal-Naquet, "Atlantis en de naties," vertaald door Janet Lloyd, Critical Inquiry 18.2 (1992), 300-326.
- Kathryn A. Morgan, "Ontworpen geschiedenis? Plato's Atlantisverhaal en de ideologie van de vierde eeuw," Journal of Hellenic Studies (1998).
- Kenneth L. Feder, studie over wetenschap en pseudowetenschap in de archeologie (McGraw-Hill).
- Spyridon Marinatos, "De vulkanische vernietiging van Minoïsch Kreta," Antiquity 13 (1939), 425-439; "Over de legende van Atlantis," Cretica Chronica (1950).
- Ignatius Donnelly, Atlantis (Harper & Brothers, 1882).
- Helena P. Blavatsky, De Geheime Leer (1888); W. Scott-Elliot, boek over het verhaal van Atlantis (1896).


