
Zeus sneed de mensen in tweeën, volgens de komische dichter Aristophanes in Plato's Symposion, omdat de oorspronkelijke ronde mensen de goden aanvielen. Zeus wilde hen verzwakken zonder hun offers kwijt te raken. Het verhaal is de toespraak van een personage in een filosofische dialoog, geen beroemde traditionele mythe.
Waar komt het verhaal vandaan?
Het komt uit de vierde toespraak in een reeks lofredes op Eros (de Liefde) in Plato's Symposion, bij 189c-193d. De setting is een etentje ter ere van de eerste overwinning van de tragedieschrijver Agathon, in 416 v.Chr. De dialoog is fictie en werd tientallen jaren later geschreven. De precieze datering is omstreden; een gangbare schatting is ca. 385-370 v.Chr.
Plato legt de toespraak in de mond van Aristophanes, en de toespraak is Plato's eigen compositie. Hoeveel hij uit volksverhaal, fabel of eerdere denkers overnam, is omstreden. Daar gaat de gebruikelijke samenvatting de mist in. Het idee dat "Plato zei dat we ieder een halve ziel hebben" is een verkeerde toeschrijving: de spreker is Aristophanes, en Plato laat een ander personage de uitgangspunten verwerpen (daarover hieronder meer).
Hoe zagen de eerste mensen eruit?
Ze waren rond. Ieder had vier handen, vier benen, één hoofd met twee gezichten die in tegengestelde richting keken, en twee ststel geslachtsorganen. Ze renden door als wielen te tollen op alle acht ledematen.
Er waren drie soorten. De mannelijke was het kind van de zon, de vrouwelijke het kind van de aarde, en een combinatie van man en vrouw het kind van de maan. Het woord "androgyn", zegt Aristophanes, leeft nu alleen nog voort als scheldwoord.
Dit was geen gouden tijdperk. Deze mensen waren sterk en trots, en ze kwamen in opstand.
Waarom sneed Zeus hen doormidden?
Ze deden een aanval op de hemel. In de vertaling van Nehamas en Woodruff zegt Aristophanes dat Homerus' verhaal over Ephialtes en Otos, de reuzen die naar de hemel probeerden te klimmen, oorspronkelijk over hen ging.
De goden overlegden of ze hen met bliksemschichten moesten doden, zoals ze met de reuzen hadden gedaan. Maar dan zouden de goden de offers en de verering van de mensen verliezen. Daarom stelde Zeus voor om ieder mens in tweeën te snijden. De mensen zouden zwakker zijn maar talrijker, en dus winstgevender voor de goden.
De splitsing is dus tegelijk straf en verstandig beheer. Zeus voegde er een dreigement aan toe: als de mensen brutaal bleven, zou hij hen opnieuw doorsnijden, en dan moesten ze op één been hinkelen. Voor de plaats van Zeus onder de andere goden, zie De twaalf Olympische goden: wie is wie en hoe ze verwant zijn.
Wat deed Apollo?
Zeus droeg Apollo op het gezicht en de halve hals van elk mens naar de snede toe te draaien, zodat ze ordelijker zouden zijn bij het zien van het werk van het mes. Apollo trok daarna de huid aan alle kanten over de buik samen, als een trekkoord om een buidel, en knoopte die dicht. Dat is de navel. Een paar rimpels liet hij achter als herinnering.
De genezing was nog niet af. De helften klampten zich aan elkaar vast en stierven van honger en werkloosheid. Zeus kreeg medelijden en verplaatste hun geslachtsorganen naar voren. Daarvoor hadden ze hun zaad, zoals cicaden, in de grond gelegd en niet in elkaar. Nu kon een paar kinderen krijgen, of in elk geval verlichting vinden en verder met het leven.
Is dit een verhaal over zielsverwanten?
Niet in de tekst. De Griekse uitdrukking is "de andere helft", en wat de helften delen is een lichamelijke natuur. De mythe beschrijft een gespleten lichaam, geen gespleten ziel. Het Engelse woord "soulmate" duikt pas in 1822 op in een brief van Coleridge. Aristophanes zegt dat liefde de naam is voor het verlangen naar en het najagen van heelheid, waarmee de helften van onze oorspronkelijke natuur worden teruggeroepen om de wond van de menselijke natuur te helen.
De toespraak verklaart ook seksuele gerichtheid vanuit de oorsprong. Helften van het geheel van man en vrouw houden van het andere geslacht. Mannen die van mannen houden en vrouwen die van vrouwen houden, zijn helften van voorheen hele mannen en vrouwen. Aristophanes prijst hen. Twee van de drie oorspronkelijke soorten leveren helften op die zich tot hetzelfde geslacht aangetrokken voelen.
De toespraak eindigt als een les over vroomheid. We zijn "om onze zonden" verstrooid, en als we ons tegenover de hemel ongeordend gedragen, kunnen we opnieuw worden gespleten, als figuren in profiel uitgehouwen op grafstenen, of als in tweeën gebroken tekenpenningen.
Geloofde Plato dit zelf?
De tekst wijst de andere kant op. Later in dezelfde dialoog vertelt Socrates over de leer van de priezeres Diotima. Zij noemt het verhaal dat mensen die op zoek gaan naar hun andere helft verliefd zijn, en ze weerlegt het. Liefde, zegt ze, richt zich niet op de helft of op het geheel, tenzij dat toevallig goed is. Mensen laten zelfs hun eigen zieke handen en voeten afhakken. Het doel van de liefde is het goede, niet wat iemands "eigen" is (205d-e). Geleerden zijn het oneens over hoe Plato de toespraak bedoeld heeft, als komisch, tragisch, als fabel of als parodie.
Is het een oude Griekse mythe?
Het is oud, maar niet in de zin van een traditionele mythe die aan een cultus verbonden is. K. J. Dover (1966) betoogt dat de verwantschap eerder bij de fabel ligt dan bij Aristophanes' eigen komedies. Een andere lezing ziet de toespraak als tragisch in plaats van komisch. Sommige geleerden zien de kosmologie van Empedokles erachter. Geleerden verschillen van mening over hoeveel Plato leende en hoeveel hij zelf bedacht.
Plato verzon graag verhalen voor zijn betogen, zoals in Atlantis: wat Plato echt schreef. Voor Zeus die menselijke hoogmoed straft en de controle houdt over wat de mensen krijgen, vergelijk Prometheus: de titaan die het vuur stal (en Frankenstein inspireerde) en Pandora's doos was nooit een doos. Moderne hervertellingen blijven zulke verhalen een nieuwe vorm geven, zoals Waarom Griekse mythen nu opnieuw worden verteld uitlegt.
What we rely on
Antieke bronnen
- Plato, Symposion 189c-193d (de toespraak van Aristophanes) en 205d-e (het antwoord van Diotima). Vertaling: Alexander Nehamas en Paul Woodruff, Plato: Symposium (Hackett, 1989).
- Plato, Symposion, vertaald door Harold North Fowler, in de Loeb-reeks.
Moderne wetenschap
- K. J. Dover, "Aristophanes' toespraak in Plato's Symposion", artikel in het Journal of Hellenic Studies 86 (1966): 41-50.
- K. J. Dover (red.), Plato: Symposium (Cambridge University Press, 1980): Griekse tekst met commentaar.


