
Komedi şairi Aristofanes'in Platon'un Şölen'indeki anlatımına göre Zeus insanları ikiye böldü, çünkü ilk yuvarlak insanlar tanrılara saldırmıştı. Zeus onları zayıflatmak istiyordu, ama kurbanlarını da yitirmek istemiyordu. Bu hikâye felsefi bir diyalogun içinde bir karakterin konuşmasıdır, ünlü bir geleneksel mit değildir.
Hikâye nereden geliyor?
Hikâye, Platon'un Şölen'inde Eros'u (Aşk) öven konuşmalar dizisinin dördüncüsünden gelir (189c-193d). Mekân, trajedi şairi Agathon'un MÖ 416'daki ilk zaferini kutlayan bir akşam yemeğidir. Diyalog kurmacadır ve on yıllar sonra yazılmıştır. Yazılış tarihi tartışmalıdır; yaygın bir tahmin yaklaşık MÖ 385-370'tir.
Platon konuşmayı Aristofanes'e verir, ama konuşma Platon'un kendi kurgusudur. Hikâyenin ne kadarını halk masalından, fabldan ya da önceki düşünürlerden aldığı tartışmalıdır. Olağan özet de tam burada yanlışa düşer. "Platon hepimizin yarım bir ruhu olduğunu söyledi" düşüncesi yanlış bir atıftır: konuşan Aristofanes'tir ve Platon başka bir karakterin bu öncülü reddetmesine izin verir (aşağıda daha ayrıntılı).
İlk insanlar nasıldı?
Yuvarlaktılar. Her birinin dört eli, dört bacağı, zıt yönlere bakan iki yüzlü tek bir başı ve iki takım cinsel organı vardı. Sekiz uzvu üzerinde tekerlek gibi dönerek koşarlardı.
Üç tür vardı. Erkek güneşin, dişi yerin, kadın-erkek bileşimi ise ayın çocuğuydu. Aristofanes'e göre "androgynos" sözcüğü bugün yalnızca bir hakaret terimi olarak yaşıyor.
Bu bir altın çağ değildi. Bu insanlar güçlü ve gururluydu, ve isyan ettiler.
Zeus onları neden ikiye böldü?
Göğe saldırdılar. Nehamas ve Woodruff çevirisinde Aristofanes, göğe tırmanmaya çalışan devler Efialtes ile Otos hakkındaki Homeros anlatısının aslında bu insanlarla ilgili olduğunu söyler.
Tanrılar, devlere yaptıkları gibi onları yıldırımla öldürmeyi tartıştı. Ama o zaman insanların sunduğu kurbanları ve ibadeti yitirecekti. Bu yüzden Zeus, her insanı ikiye kesmeyi önerdi. İnsanlar daha zayıf, ama daha kalabalık olacak, dolayısıyla tanrılara daha kârlı çıkacaktı.
Bölme, bu yüzden hem ceza hem de akılcı bir yönetimdir. Zeus bir tehdit de ekledi: insanlar küstahlıkta ısrar ederse onları yeniden dilimleyecek ve tek ayak üzerinde sekmek zorunda kalacaklardı. Zeus'un diğer tanrılar arasındaki yeri için Olimpos'un 12 Tanrısı: Kimdir ve Birbirleriyle Nasıl Akrabadır? yazısına bakın.
Apollon ne yaptı?
Zeus, Apollon'a her insanın yüzünü ve boynunun yarısını kesiğe doğru çevirmesini söyledi; böylece insan, bıçağın işini görünce daha düzenli olacaktı. Apollon sonra derisini karnın üzerinde bir kese ağzı gibi bir araya çekip bağladı. Göbek budur. Hatırlatma olsun diye birkaç kırışık bıraktı.
Tedavi henüz bitmemişti. Yarılar birbirine sarıldı ve açlıktan, hareketsizlikten öldü. Zeus onlara acıdı ve cinsel organlarını öne taşıdı. Bundan önce tohumlarını birbirlerine değil, ağustosböcekleri gibi toprağa saçıyorlardı. Artık bir çift çocuk üretebilir, ya da en azından rahatlayıp hayatına devam edebilirdi.
Bu bir ruh eşi hikâyesi mi?
Metinde değil. Yunanca ifade "öteki yarı"dır ve yarıların ortak yanı bedensel doğadır. Mit bölünmüş bir bedeni anlatır, bölünmüş bir ruhu değil. İngilizce "soulmate" (ruh eşi) sözcüğü ilk kez 1822'de Coleridge'in bir mektubunda görünür. Aristofanes, aşkın bütünlüğü arzulama ve peşinden koşmanın adı olduğunu söyler; bu arzu, insan doğasının yarasını iyileştirmek için asıl doğamızın yarılarını çağırır.
Konuşma yönelimi de kökenle açıklar. Kadın-erkek bütününün yarıları karşı cinse âşık olur. Erkekleri seven erkekler ve kadınları seven kadınlar, eskiden bütün olan erkeklerin ve kadınların yarılarıdır. Aristofanes onları över. Üç özgün türün ikisi, aynı cinse çekilen yarılar doğurur.
Konuşma dindarlık üzerine bir ahlak dersiyle biter. "Günahlarımız yüzünden" dağıldık ve göğe karşı düzensiz davranırsak, mezar taşlarına yandan kazınmış figürler gibi ya da ikiye bölünmüş fişler gibi yeniden yarılabiliriz.
Platon buna inandı mı?
Metin tersini gösterir. Aynı diyalogun ilerleyen bölümünde Sokrates, rahibe Diotima'nın öğretisini aktarır. Diotima, öteki yarısını arayanların âşık olduğu yolundaki hikâyeyi anar ve ona yanıt verir. Aşk, der, ne yarıya ne de bütüne yönelir; yeter ki o şey iyi olsun. İnsanlar hastalıklı ellerini ve ayaklarını bile kestirir. Aşkın nesnesi iyidir, kişinin "kendi"si olan şey değil (205d-e). Araştırmacılar, Platon'un konuşmanın nasıl okunmasını istediği konusunda, yani komik mi, trajik mi, fabl mı yoksa parodi mi olduğu konusunda görüş ayrılığı içindedir.
Eski bir Yunan miti mi?
Eskidir, ama kült ile bağlantılı geleneksel bir mit anlamında değil. K. J. Dover (1966), konuşmanın yakınlığının Aristofanes'in kendi komedilerinden çok fabl ile olduğunu savunur. Başka bir okuma konuşmayı komik değil trajik bulur. Bazı araştırmacılar arkasında Empedokles'in kozmolojisini görür. Platon'un ne kadarını ödünç aldığı, ne kadarını icat ettiği konusunda araştırmacılar ayrışır.
Platon, savlarına hikâyeler uydurmayı severdi; Atlantis: Platon Gerçekte Ne Yazdı? yazısında olduğu gibi. Zeus'un insan gururunu cezalandırması ve insanların ne elde edeceğini denetlemesi için Prometheus: Ateşi Çalan Titan (ve Frankenstein'a İlham Veren) ile Pandora'nın kutusu hiçbir zaman bir kutu değildi yazılarıyla karşılaştırın. Modern yeniden anlatımlar bu tür hikâyeleri sürekli yeniden biçimlendirir; Yunan Efsaneleri Neden Şu Anda Yeniden Anlatılıyor yazısı bunu açıklar.
Dayandığımız kaynaklar
Antik kaynaklar
- Platon, Şölen 189c-193d (Aristofanes'in konuşması) ve 205d-e (Diotima'nın yanıtı). Çeviri: Alexander Nehamas ve Paul Woodruff, Platon: Şölen (Hackett, 1989).
- Platon, Şölen, Harold North Fowler çevirisi, Loeb Klasik Kütüphanesi.
Modern araştırmalar
- K. J. Dover, "Aristofanes'in Platon'un Şölen'indeki Konuşması", Helen Araştırmaları Dergisi 86 (1966): 41-50.
- K. J. Dover (yay. haz.), Şölen (Cambridge Üniversitesi Yayınları, 1980): Yunanca metin ve yorum.


