
Hayır, Yunan tanrılarının soyadı yoktu. Tek bir kişisel adları, bazen Kronides ("Kronos'un oğlu") gibi bir baba adları ve her şeyden önce sıfatları vardı. Polias ya da Horkios gibi bu ikinci sözcük, tanrıya nerede ya da hangi rolde tapıldığını söylerdi.
Sıradan Yunanların soyadı var mıydı?
Bugünkü anlamda yoktu. Bir Yunan genellikle kişisel adı ve baba adıyla, resmî durumlarda ise bağlı olduğu yerel bölgenin, yani demosun adıyla anılırdı: Kleinias oğlu Alkibiades, Skambonidai demosundan. Demoslar Atina'da gerçek önemini M.Ö. 508'de kazandı; o yıl bir demos listesine kayıtlı olmak yurttaşlığın koşulu oldu. Yaygın bir iddiaya göre Kleisthenes demos adını baba adının yerine geçirmişti. Bu iddia Aristoteles'in Atinalıların Devleti 21.4 bölümüne dayanır; orada Kleisthenes'in, yeni yurttaşlar babalarının adlarıyla anılmasın diye demos üyelerinin birbirine demos adlarıyla seslenmesini sağladığı söylenir. Bunun ne ölçüde bir zorunluluk olduğu bilginler arasında tartışmalıdır ve baba adı resmî kullanımda varlığını sürdürmüştür.
Tanrılar ise başka bir düzene göre adlandırılırdı. Onların ne demosu ne de çocuklarına geçen bir aile adı vardı.
Tanrıların soyadı yerine ne vardı?
Konunun en iyi bilimsel çerçevesi Robert Parker'dan gelir. Parker "kült çift adı"ndan söz eder: bir tanrı ya da tanrıça çoğunlukla kendi adı ve bir sıfatla anılırdı. Sıfat yerel olabilirdi ("Brauron'lu") ya da işleve dair ("yeminlerin tanrısı").
Eski İngilizce kitaplar bu sıfatlara çoğu zaman "soyadı" der. Smith'in sözlüğü ve Theoi çevirileri böyle yapar; bu alışkanlık sorunun neden sorulduğunu açıklıyor olabilir. Yunan uygulaması bir aile adından çok bir unvana benzer.
Tapınmada hangi sıfatlar kullanılırdı?
Kült sıfatlarının çoğu yer adıdır. Apollon Delios, Delos'ta tapılan Apollon'dur ve kültte Delfi Apollon'undan ayrı bir figürdür. Zeus Lykaios "Lykaion Dağı'nın", Zeus Dodonaios "Dodona'nın" demektir. Yerel unvanlar yolculuk da edebilirdi: Zeus Olympios bütün Yunanistan'da tapılırdı ve kaynaklar bu adı hem "Olympia'nın" hem de "Olimpos Dağı'nın" diye açıklar; dolayısıyla kökeni tartışmalıdır. (Tanrının oyunlardaki rolü Antik Olimpiyatlar Zeus için bir şenlikti yazısında anlatılıyor.)
Başka sıfatlar bir işlevi adlandırır. "Kentin" anlamına gelen Athena Polias, Atina Akropolis'inin koruyucusuydu. Bu unvan bir tapınağa ve Atinalıların Zeus'un gökten gönderdiğine inandığı eski bir zeytin ağacı heykele aitti; birçok rahibesinin adı yazıtlarda günümüze ulaşmıştır, uzun süre görev yapan Lysimakhe de bunların arasındadır. Yemin tanrısı Zeus Horkios, Olympia'daki Meclis Binası'nda iki elinde birer yıldırımla duruyordu. Pausanias (5.24.9) bunun günahkârları en çok korkutması olası heykel olduğunu söyler.
Bazı sıfatlar yatıştırmak içindi. Attika'daki Diasia şenliğinde onurlandırılan Zeus Meilichios'un adını Parker kabaca "yatıştırılabilen, ama yatıştırılması gereken" diye karşılar. Öfkelenmesini istemeyeceğiniz bir tanrı için kibar bir addır. Aynı anlayışla Sofokles, Hades'e Zeus chthonios, yani "yeraltının Zeus'u" der; Eshilos ise ona Zeus allos, yani "öteki Zeus" der (Hades şeytan değildir yazısına bakın).
Hangi unvanlar yalnızca şiirdi?
Homeros'taki her sıfat tapınmada kullanılan bir unvan değildi. Oxford Klasik Sözlüğü, okurlardan salt yazınsal, özellikle destansı süslemeleri kültte bilinen sıfatlardan ayırmalarını ister. Athena'ya ritüelde "gri gözlü" diye seslenildiğine dair bir kanıt yoktur. Bu, onun Homeros'a özgü kalıp sıfatıdır ve destanda böyle bir söz öbeği çoğu zaman adla birlikte dize ölçüsüne oturur.
| Ad | Ne olduğu | Kült unvanı mı? |
|---|---|---|
| Kronides, Kronion | Zeus'un baba adı; Kronos'tan ve -ides ekinden türer (İlyada 1.498; Odisseia 1.45) | Kanıt yok; Homeros'a ve destana özgüdür |
| Phoibos, "parlak" ya da "arı" | Apollon'un hem adı hem sıfatı (İlyada 1.43) | Phoibos Apollon Homeros'a aittir; "Phoebus Apollon" sonraki dönemin yazınsal ikilisidir |
| Pallas | Kökeni belirsiz bir Athena sıfatı | Kültte bilinen örneği yok |
Bunlardan ikisi için kısa bir not gerekir. Homeros'ta Kronides ve Kronion, Zeus için kullanılır. Pallas için Epikharmos'a atfedilen bir parça, Athena'nın bu adı öldürdüğü Pallas adlı bir Dev'den aldığını söyler; Apollodoros da aynı öyküyü anlatır. Bu adın kültte kullanıldığı bir örnek bilinmez. Phoibos'a gelince, Apollon ile güneş arasındaki bağ sonradan gelişmiştir; adın antik açıklamaları, biri onu büyükannesi Phoibe'den türetir, tartışmalı olmayı sürdürür.
Unvanlar zamanla değişti mi?
Evet. Sıfatlar çoğaldı ve işlevleri kaydı. Parker, Helenistik dönemde birkaç tanrı için geçerli olabilecek "Kurtarıcı" gibi sıfatların önem kazandığını belirtir. Zeus Soter, Pausanias'ta Thespiai ve Messenia dahil birçok yerde kanıtlanmıştır. Zeus'un yüzlerce kült sıfatı günümüze ulaşmıştır.
Demetrios gibi adlar bir tanrının soyadı mıdır?
Hayır. Demetrios gibi adlar bir tanrının adından türetilmiştir, ama insanlara genellikle bir tanrının tam adı verilmezdi. Bunlar ortak bir aile adı değil, bir tanrıyı onurlandıran insan adlarıdır. Tanrıların gerçek soy ağacı için Olimpos'un 12 Tanrısı: Kimdir ve Birbirleriyle Nasıl Akrabadır? yazısına bakın. Romalıların aynı tanrılara nasıl yaklaştığını ise Yunan ve Roma Tanrıları Yan Yana: Sadece Adları Değişmedi yazısında bulabilirsiniz.
Dayandığımız kaynaklar
Antik kaynaklar
- Homeros, Odisseia 9.270-271 (Odisseus'un Zeus'tan yabancıların ve yalvaranların koruyucusu olarak söz etmesi; Xenios unvanı bu işlev için sonradan verilmiş bir addır) ve İlyada 1.43, 1.498.
- Pausanias, Yunanistan'ın Tasviri 5.24.9 (Olympia'daki Zeus Horkios). Çeviri: W. H. S. Jones.
- Aristoteles, Atinalıların Devleti 21.4 (Kleisthenes ve demoslar).
Modern araştırmalar
- Robert Parker, Greek Gods Abroad, tanrı adlarını, niteliklerini ve dönüşümlerini ele alan bir çalışma (Kaliforniya Üniversitesi Yayınları, 2017), 1. bölüm, "Adlar ve Sıfatlar".
- Oxford Klasik Sözlüğü, "tanrısal sıfatlar" ve "Kleisthenes" maddeleri.
- William Smith (yay. haz.), Yunan ve Roma biyografisi ile mitolojisi üzerine sözlük.


