Yunan · 5 dk okuma

Yunan Tanrıları Nereden Geldi? Dört Cevap, Tek Hikâye

Hesiodos, Herodot, Tunç Çağı tabletleri ve Yakın Doğu mitleri tanrıların kökenine yanıt verir. Her birinin neyi kanıtlayabildiği burada.

Hikâyeler sayfasına dön
Taş bir masada, lamba ışığında, açık bir papirüs tomarının yanında basit işaret dizileriyle dolu bir kil tablet duruyor.

Yunan tanrıları tek bir yerden gelmedi. Yunan şairler onların Kaos'tan ve Toprak'tan doğduğunu söyledi. Geç Tunç Çağı tabletleri, bazı tanrı adlarının MÖ 14. yüzyıldan ya da belki daha önceden beri kullanıldığını gösterir (Knossos tabletleri çeşitli biçimlerde yaklaşık MÖ 1450-1375 arasına tarihlenir). Pylos'ta ise 13. yüzyılda kullanıldığı görülür. Zeus'un adı, Hint Avrupa kökenli bir gök tanrısına kadar uzanır. Tanrıların iktidarı ele geçirme hikâyesinin de daha eski Yakın Doğu paralelleri vardır.

Yunanlar kendi tanrıları hakkında ne söylüyordu?

En kapsamlı Yunan yanıtı, MÖ 700 civarında yazılan Hesiodos'un Theogonia'sıdır (tarih yaklaşık bir kuşak kadar tartışmalıdır). Hesiodos, Musalar'a hangi tanrıların önce geldiğini sorar ve onlar şöyle yanıtlar: Kaos. Ardından geniş göğüslü Gaia (Toprak), sonra Tartaros ve Eros gelir. Gece ile Erebos, Kaos'tan doğar.

Ouranos (Gök) ilk değildir. O, Gaia'nın ilk çocuğudur. Gaia onu kendine eşit olarak doğurur, yanında Dağları ve denizi, Pontos'u da doğurur. Titanlar ve zamanla Zeus ile kardeşleri bu aileden çıkar. Bu grup, Olimpos'un 12 Tanrısı: Kimdir ve Birbirleriyle Nasıl Akrabadır? yazısında anlatılır.

"Kaos" bir dağınıklık anlamına gelmez. Bazı çevirmenler onu "uçurum" diye karşılar, bilgin Francis Cornford ise onu yerle göğün ayrılması olarak okudu. Bilginler sözcüğün tam anlamını hâlâ tartışır.

Herodot tanrıların Mısır'dan geldiğini mi düşünüyordu?

Evet, üstelik tanrı adlarının nereden geldiğini uzun uzun ele alan, günümüze ulaşmış en eski Yunan düzyazı yazarıdır. Tarih'inde (2.50) tanrı adlarının çoğunun Mısır'dan Yunanistan'a geldiğini söyler, Poseidon'u ise Libyalılara bağlar. 2.52'de Pelasglar'ın önce adı olmayan tanrılara kurban kestiğini, Dodona'daki kehanet yerinin onlara yabancı ülkelerden adlar almalarını söylediğini ekler. 2.53'te ise Hesiodos ile Homeros'un, kendisinden en fazla 400 yıl önce yaşayarak, Yunanlara tanrıların soy kütüğünü, adlarını, onurlarını ve biçimlerini verdiğini söyler.

Bu, Herodot'un kuramıdır, kanıtlanmış bir olgu değil. Yunan tanrı adlarının Mısırca adlara pek benzerliği yoktur ve modern bilginler onun bu iddiasını şaşırtıcı bulur.

İsimler ne kadar eski? Linear B ne gösteriyor

Linear B, Yunancayı kaydeden erken bir yazıdır. Michael Ventris çözümünü 1 Temmuz 1952'de duyurdu. Yazı, Geç Tunç Çağı'nda, yaklaşık 15. ile 14. yüzyıl arasında bir tarihten (Knossos tarihlemesi tartışmalıdır) MÖ 1200 dolaylarına kadar kullanıldı. Tabletler idari kayıtlardır: sunu listeleri, ibadet yerleri ve tanrı adları. Mit ya da soy kütüğü içermezler.

Yine de adlar oradadır. Zeus, di-we biçiminde geçer; Pylos ve Hanya'da kutsal alanları vardır, bir Knossos metni de ona "Dikta'lı" der. Bir Pylos tableti (Tn 316), Zeus, Hera ve "Zeus'un oğlu" diye okunan Drimios adlı bir figürün ortak kültünü kaydeder. Bu okuma kesin değildir ve bir sözcük "rahip" yerine yazılmış bir katip hatasıysa geçerliliğini yitirir. Poseidon, Knossos'ta ve Pylos'ta görülür. Hermes, Artemis, Ares ve Dionysos da belgelenmiştir; bir Hanya tableti Zeus ile Dionysos'un birlikte tapıldığını gösterir.

Athena için dikkatli olmak gerekir. Olası tek kanıt Knossos'tadır; orada bir ifade "Hanım Athena" ya da belki Atina'yı anan "At(h)ana'nın Hanımı" diye okunabilir. Hangisinin doğru olduğu tartışmalıdır.

Bazı Miken tanrıları ya kayboldu ya da başka tanrılarla kaynaştı. Knossos'ta görülen Paiawon, Apollon'un sonraki "Paian" unvanı olarak okunur. Tabletlerin eksiksiz bir Olimpos panteonunu kanıtladığı bir çıkarımdır. Tabletler adları gösterir, bir hiyerarşiyi değil.

Minos'tan ya da Yunan öncesinden gelen katkılar da olabilir. Bir Knossos metni "Labirent'in hanımı"ndan söz eder ve Pi-pi-tu-na adı muhtemelen Yunan öncesi ya da Minos kökenlidir, ancak kökeni belirsizdir. Knossos, Miken egemenliği altındaki bir Minos yerleşimiydi; bu yüzden iki kültü birbirinden ayırmak zordur. Alanın kendisi için Minotor ve Knossos'un Gerçek Labirenti yazısına bakın.

Hint Avrupa geçmişi neyi açıklıyor?

Zeus adı, yeniden kurulmuş Proto Hint Avrupa gündüz gökyüzü tanrısı *Dyēus'un devamıdır; bu tanrı *Dyēus ph₂tēr, yani "Gök Baba" olarak da anılır. Aynı sözcük Vedik Dyáuṣ Pitṛ́'de ve Latince Jüpiter'de görülür. Bu ortak bir addır; Roma dininin Yunan dinini kopyaladığını kanıtlamaz (bkz. Yunan ve Roma Tanrıları Yan Yana). Bu, M. L. West'in yeniden kurgusudur.

Sınırlar önemlidir. *Dyēus büyük olasılıkla tanrıların hükümdarı ya da bir gök gürültüsü tanrısı değildi. Bazı bilginler Zeus'un fırtına tanrısı özelliklerinin sonradan, belki Yakın Doğu gelenekleriyle temas sonucunda geliştiğini düşünür, ancak bu tartışmalıdır. Hera'nın açık bir Hint Avrupa kökeni yoktur ve birbiriyle yarışan birkaç köken açıklaması öne sürülmüştür.

Yakın Doğu hikâyeleri neyi ekliyor?

Hesiodos'un iktidar devri mitinin daha eski akrabaları vardır. Gökyüzünde Krallık (Kumarbi Şarkısı), bir Hurri mitinin Hitit uyarlamasıdır ve MÖ 14. ya da 13. yüzyılda yazılmıştır. Tanrıların adları çoğunlukla Hurri kökenlidir. Sıra Alalu, Anu, Kumarbi, Teshub biçimindedir. Kumarbi, Anu'nun cinsel organlarını ısırıp koparır ve yutar; böylece, aralarında fırtına tanrısı Teshub'un da bulunduğu birkaç tanrıya gebe kalır. Teshub sonunda ondan doğar (metin kırık olduğu için ayrıntılar belirsizdir).

West bunu, Yunanca Ouranos, Kronos, Zeus dizisinin ve Babilce Anu, Ea, Marduk dizisinin yanına koydu. Her birinde birincisi kişileştirilmiş Gök'tür, üçüncüsü ise bir fırtına tanrısıdır ya da onu bünyesine katmıştır. Babil'in Enuma Eliş'i daha gevşek bir uyum gösterir: genç tanrıları ilksel çift Apsu ile Tiamat'a karşı yarıştırır, Hesiodos ise çatışmayı kuşaktan kuşağa aktarır (bkz. Tiamat ve Marduk).

Paralellikler üzerinde uzlaşma vardır. Bunların nasıl yolculuk ettiği konusunda yoktur. Walter Burkert'in "Doğulaştırma Devrimi" etkiyi yaklaşık MÖ 750-650 arasına yerleştirir. Başkaları Hitit ya da Hurri temasıyla Tunç Çağı üzerinden bir yolu savunur; yakın tarihli bir makale de bazı benzerliklerin Hesiodos'un Asur ideolojik söylemini altüst ettiğini gösteriyor olabileceğini öne sürer. Hesiodos'un belirli bir metni kopyaladığını kimse göstermiş değildir.

Peki Yunan tanrıları nereden geldi?

Katmanlardan. Bazı adlar, her şeyden önce Zeus, çok eskidir ve Hint Avrupa kökenlidir. Birçoğu, tabletlerin gösterdiği gibi, Tunç Çağı'nda zaten kültte yer alıyordu. Ardından şairler tanrılara soy kütüklerini ve iktidara yükselişlerini verdi, hikâye kalıplarını da Yakın Doğu'dan ödünç aldı. Destan aracılığıyla görülen bir Miken dünyası için bkz. Truva Savaşı Gerçek Miydi?

Dayandığımız kaynaklar

Antik kaynaklar

  • Hesiodos, Theogonia 115-133. Çeviri: H. G. Evelyn-White (1914).
  • Herodot, Tarih 2.50-53 (tanrıların adları ve kökenleri).
  • Gökyüzünde Krallık (CTH 344). Çeviri: Harry A. Hoffner Jr., Hittite Myths, 2. bas. (Scholars Press, 1998).

Modern araştırmalar

  • Michael Ventris ve John Chadwick, Documents in Mycenaean Greek, 2. bas. (Cambridge University Press, 1973). Miken Yunancası belgelerinin çevirili ve yorumlu derlemesi.
  • M. L. West, East Face of Helicon (Clarendon Press, 1997) ve Indo-European Poetry (Oxford University Press, 2007). Birincisi Yunan şiirindeki Doğu etkilerini, ikincisi Hint Avrupa şiir geleneğini ele alır.
  • Johannes Haubold, Hesiodos'un Theogonia'sında ve Enuma Eliş'te çatışma, uzlaşma ve kapanış üzerine bölüm, Bassino, Canevaro ve Graziosi (der.), erken Yunan hegzametre şiirinde çatışma ve uzlaşma konulu derleme içinde (Cambridge University Press, 2017), 17-38.
  • "Başlangıçların Politikası: Hesiodos ve Asur'un Enuma Eliş'i İdeolojik Olarak Sahiplenmesi", Archiv für Religionsgeschichte 21-22 (2020), 343-368.

Okumaya devam et