Grieks · 6 min leestijd

Wat eten en drinken de Griekse goden? Ambrosia, nectar en meer

Bij Homerus eten de goden ambrosia en drinken ze nectar, sterfelijken eten brood en vlees. Wat de dichters zeggen en wat slechts giswerk is.

Terug naar Verhalen
Goden op een feestmaal op de Olympus, met een jonge schenker die een rode drank in een gouden beker giet.

De Griekse goden eten ambrosia en drinken nectar. Dat is de standaard bij Homerus, en het onderscheidt hen van sterfelijken, die brood en vlees eten en wijn drinken. Homerus verbindt het dieet van de goden zelfs met hun lichaam: in de Ilias hebben ze geen bloed, omdat ze geen brood eten en geen wijn drinken.

Wat zijn ambrosia en nectar?

Bij Homerus is ambrosia het voedsel van de goden en nectar hun drank. Tijdens het feestmaal op de Olympus schenkt Hephaistos nectar voor de verzamelde goden (Ilias 1.597-600), en Hebe schenkt die terwijl ze de strijd bij Troje gadeslaan (Ilias 4.1-3).

Die combinatie ligt niet in alle Griekse poëzie vast. Bij de dichter Alkman is nectar het voedsel, en bij Sappho en de komische dichter Anaxandrides is ambrosia de drank. De Encyclopaedia Britannica van 1911 vermeldt deze varianten. Een moderne geleerde (Wright) heeft gesuggereerd dat Anaxandrides, een komisch dichter, het paar misschien voor een grap omkeert.

Ambrosia heeft bij Homerus nog andere toepassingen. Het is voer voor de paarden van de goden, en Hera maakt zich ermee schoon en zalft zich met ambrosiaolie. Het dient ook als conserveermiddel op een lijk en als geur die sterk genoeg is om elke andere lucht te verdrijven. In de Odyssee overstemt het de stank van zeehondenhuiden voor de mannen van Menelaüs. Athena brengt zelfs nectar en ambrosia in Achilles zodat de honger hem niet verzwakt. Volgens Homerus brengen duiven elke dag ambrosia naar Zeus.

Waarom hebben de goden ichor in plaats van bloed?

Wanneer Diomedes Aphrodite verwondt in Ilias 5, stroomt er ichor uit haar, geen bloed. Homerus legt het in enkele regels uit (5.339-342): de goden eten geen brood en drinken geen vlammende wijn, daarom zijn ze bloedeloos, en daarom heten ze onsterfelijken. De keten is dieet, dan geen bloed, dan de naam "onsterfelijk".

Let op wat Homerus niet zegt. Hij zegt niet dat ambrosia bloed in ichor verandert. Dat verband is een latere of moderne synthese. De wond zelf is niet dodelijk: Dione veegt het ichor van Aphrodites arm en de wond geneest (5.416-417). Ares wordt later in hetzelfde boek verwond. Goden kunnen bij Homerus gekwetst worden, maar ze sterven niet zoals mensen.

Geleerden lezen deze logica op verschillende manieren. Martin Nilsson ziet er een rationaliserende zet in: de goden moeten lichamelijk van mensen verschillen, dus hun voedsel is anders. Harry Levy citeert Nilsson, en ook H. J. Rose, in zijn korte studie over de onsterfelijkheid van de goden van Homerus. Rose, door Levy aangehaald, suggereert dat de meningen waarschijnlijk uiteenliepen over hoe goed het goddelijke dieet werkte, aangezien zelfs kort ambrosia eten een mens onsterfelijk kon maken. De populaire bewering dat goden gewoon onsterfelijk zijn en het voedsel decoratie is, is een moderne glans. Homerus koppelt onsterfelijkheid aan dieet.

Eten de goden ooit menselijk voedsel?

De duidelijkste scène staat in Odyssee 5. Op het eiland van Kalypso schenkt zij Hermes ambrosia en rode nectar voor (5.91-94). Later zet ze Odysseus eten voor "zoals sterfelijke mensen eten", terwijl haar dienaressen ambrosia en nectar voor haarzelf brengen (5.196-199). Twee diëten aan één tafel.

De grens tussen goden en mensen wordt ook bij het altaar getrokken. In Hesiodos' Theogonia (ongeveer regel 535-557) legt Prometheus twee porties neer: vlees en vette ingewanden verborgen onder de maag van een os, en witte botten omhuld met glanzend vet. Zeus kiest de botten en is woedend, en daarom verbranden mensen witte botten voor de onsterfelijke goden en houden ze het vlees zelf. Hesiodos' punt is dat sterfelijken het vlees eten en de goden het aangeboden deel ontvangen. Het hele verhaal lees je in Prometheus: de titaan die het vuur stal (en Frankenstein inspireerde).

Drinken de Griekse goden wijn?

Niet volgens Homerus' beschrijving van hun dieet, die zegt dat ze geen wijn drinken. Wanneer de Cycloop de wijn van Odysseus proeft, noemt hij die "ambrosia en nectar" (Odyssee 9.357-359), maar dat is het compliment van een sterfelijke, geen bewijs dat goden wijn drinken.

Nectar heet in de Odyssee rood, en sommige lezers hebben er een soort wijn in gezien. Dat is een interpretatie, geen uitspraak van Homerus. Wijnoffers voor de goden en de wijngod Dionysos zijn een aparte kwestie naast Homerus' dieetlogica.

Wat gebeurt er als een god geen ambrosia meer krijgt?

Hesiodos geeft één geval. Een god die een meineed zweert bij de rivier de Styx ligt een jaar lang ademloos neer en wordt van nectar en ambrosia afgehouden (Theogonia 793-797). Dat is een straf voor één meinedige, geen regel dat goden zonder ambrosia verzwakken.

Het voedsel kan ook met opzet worden gegeven. In de Homerische hymne aan Apollo (3.123-125) voedt Themis de pasgeboren god met nectar en ambrosia. In Pindarus' Pythische ode 9 voorspelt de centaur Chiron dat de Horen en de Aarde nectar en ambrosia op de lippen van de zuigeling Aristaios zullen druppelen om hem onsterfelijk te maken.

Pindarus' Tantalos toont het risico van delen. In Olympische ode 1 (55-64) hadden de goden Tantalos al onvergankelijk gemaakt met nectar en ambrosia, en hij gaf ze aan zijn drinkgenoten. Pindarus verwerpt het verhaal dat hij zijn zoon Pelops aan de goden voorzette. Andere schrijvers noemen andere misdaden, zoals een ongebreidelde tong (Euripides, Orestes) of het onthullen van de mysteries van de goden (Apollodorus).

Veel later laat Apuleius Psyche op de Olympus ambrosia eten en als godin met Eros trouwen. Zie Cupido en Psyche: het verhaal achter het woord “psychologie”.

Wat betekenen de woorden ambrosia en nectar?

"Ambrosia" lijkt af te stammen van ambrotos, "onsterfelijk", opgebouwd uit a- ("niet") en brotos ("sterfelijk"). Het wordt in verband gebracht met het Sanskriet amṛta, en beide komen waarschijnlijk van een Indo-Europese vorm met de betekenis "niet-stervend". A. W. Verrall, een oudere geleerde, ontkende dat het woord duidelijk "onsterfelijk" betekent en gaf de voorkeur aan "geurig".

"Nectar" combineert vermoedelijk wortels voor "dood" en "overwinnen". Dat wordt betwist, en Merriam-Webster zegt slechts dat het woord onsterfelijkheid kan hebben aangeduid. Het idee dat beide soorten honing waren, is een theorie van Roscher, vermeld in de Britannica van 1911. Het is giswerk, net als de bewering dat nectar wijn is.

Twee populaire beweringen vinden geen steun in de Homerische passages. De eerste is dat ichor goudkleurig en dodelijk voor sterfelijken is. De tweede is dat de Titanen ichor bloedden. De Ilias zegt geen van beide.

Wie de goden bij deze feestmalen zijn, lees je in De twaalf Olympische goden: wie is wie en hoe ze verwant zijn.

Waarop we ons baseren

Antieke bronnen

  • Homerus, Ilias 1.597-600, 4.1-3, 5.339-342, 5.416-417. Vertaling: A. T. Murray, Loeb-reeks (1924).
  • Homerus, Odyssee 5.91-94, 5.196-199, 9.357-359. Vertaling: Ian Johnston (online uitgave).
  • Hesiodos, Theogonia 535-557 (het offer bij Mekone) en 793-797 (de eed bij de Styx), met Pindarus, Olympische ode 1.55-64 (Tantalos).

Moderne wetenschap

  • Harry L. Levy, artikel over de onsterfelijkheid van de goden van Homerus (Homer's Gods), verschenen in een tijdschrift voor klassieke studies.
  • Het lemma over ambrosia in de Encyclopaedia Britannica, elfde editie (1911).

Lees verder