
De Griekse goden bloeden bij Homerus geen goud. Hij zegt dat ze "onsterfelijk bloed" verliezen, dat hij ook ichor noemt, en hij geeft het geen kleur. Het gouden uiterlijk komt uit moderne populaire hervertellingen. Geen enkele antieke passage is bekend die ichor als goud beschrijft.
Wat zegt Homerus dat ichor is?
De beroemde scène staat in boek 5 van de Ilias. De held Diomedes, die bij Troje vecht, achtervolgt Aphrodite door de mensenmassa en steekt haar met zijn speer. De punt snijdt door het gewaad dat de Chariten voor haar maakten en verwondt de hand bij de basis van de handpalm. Het is een wond aan de hand, niet aan de arm, en het is een speer, geen pijl.
Dan stopt Homerus om uit te leggen wat eruit stroomt (Ilias 5.339-342). De godin bloedt "onsterfelijk bloed," ἄμβροτον αἷμα, "ichor, zoals dat in de zalige goden vloeit." De goden eten geen brood en drinken geen wijn, zegt hij, en daarom hebben ze geen bloed en heten ze onsterfelijk.
Aphrodite is een van de twaalf, en in De twaalf Olympische goden: wie is wie en hoe ze verwant zijn zie je waar zij in de familie staat. Haar moeder Dione neemt haar in haar armen en veegt de ichor met beide handen weg (5.416-417). De pijn zakt en de hand wordt weer heel.
Is ichor bloed of iets anders?
Een populaire slogan luidt: "ichor, geen bloed." Dat is een vereenvoudiging. Homerus' formulering is "onsterfelijk bloed," en pas daarna noemt hij het ichor. Zijn redenering is een "daarom": de goden missen gewoon bloed omdat hun voedsel niet menselijk is.
Let op wat hij als oorzaak noemt: geen brood, geen wijn. Ambrozijn en nectar komen in deze regels niet voor. De gangbare uitleg dat ambrozijn en nectar ichor voortbrengen is een gevolgtrekking. Een oud scholion (een antieke aantekening bij de tekst) zegt dat de zin elliptisch is en aangevuld moet worden met nectar en ambrozijn. Dat is een antieke lezing van Homerus, niet Homerus' eigen woorden, en ze is omstreden.
Het woord is ook zeldzaam. Homerus gebruikt het maar twee keer voor het goddelijke equivalent van bloed, in Ilias 5.340 en 5.416.
Bloedde Ares ook ichor?
Ares raakt in hetzelfde boek gewond, maar de tekst zegt niet "ichor." Ares toont Zeus het onsterfelijke bloed dat uit zijn wond stroomt (5.870). Veel populaire pagina's beweren dat er ichor uit Ares vloeide, en dat gaat een stap verder dan Homerus. Net als Aphrodite herstelt hij snel: de heler Paieon behandelt hem (5.899-904).
Goddelijke wonden doen pijn en sluiten dan weer. Vergelijk Achilles in Achilles: de held die voor een kort leven koos (en met zijn vijand huilde), bij wie een wond alles kan beëindigen. Over de oorlog waarin dit alles gebeurt lees je meer in Was de Trojaanse Oorlog echt gebeurd?.
Waar kwam het goud vandaan?
Homerus geeft ichor geen kleur. Hij zegt ook niet dat het sterfelijken schaadt, al beweren sommige populaire sites dat het giftig is, zonder antieke bron te noemen.
De beste antieke vergelijking wijst juist van goud weg. Bij Apollonius van Rhodos schaaft de bronzen reus Talos zijn enkel aan een rots open en stroomt er ichor uit "als gesmolten lood" (Argonautica 4). In de Bibliotheca die aan Apollodorus wordt toegeschreven sluit een spijker zijn enige ader af (1.9.26).
"Gouden" ichor komt voor in moderne populaire hervertellingen en in fantasy, en geen enkele antieke passage is bekend die het zegt. Waar het beeld voor het eerst opkwam is onduidelijk. Rick Riordans reeks over Percy Jackson gebruikt ichor nadrukkelijk, en dat is de moderne laag die de meeste lezers het eerst tegenkomen. Waarom zulke hervertellingen overal zijn, lees je in Waarom Griekse mythen nu opnieuw worden verteld.
Hoe veranderde het woord na Homerus?
Latere Grieken gebruikten ἰχώρ voor vloeistoffen die niets met goden te maken hadden. Het standaardlexicon (Liddell, Scott en Jones) noemt een medische betekenis: het waterige deel van dierlijke sappen, ofwel serum. Voorbeelden zijn Hippocrates, Plato (Timaios 83c) en Aristoteles (Over de dieren 521b2). Het omvat ook een dunne afscheiding uit een wond. Bij Aischylos (Agamemnon 1480) betekent het eenvoudigweg "bloed."
De christelijke schrijver Clemens van Alexandrië gebruikte deze medische betekenis tegen de oude goden. Hij betoogde dat goden die wonden hebben ook bloed hebben, en dat "de ichor van de dichters" nog weerzinwekkender is.
De herkomst van het woord is onzeker. R. S. P. Beekes denkt dat het mogelijk pre-Grieks is, maar andere geleerden noemen veel van zijn pre-Griekse etymologieën omstreden. Het Engels nam het woord later over: het vroegste voorbeeld in de Oxford English Dictionary dateert van 1638, en eind zeventiende eeuw werd het gebruikt voor het bloed van de klassieke goden. Over andere woorden die van mythe naar Nederlands (en Engels) overstaken lees je in 14 alledaagse woorden die uit Griekse mythen komen.
Wie citeerde ichor tegen Alexander de Grote?
Alexander raakte gewond, en volgens het verhaal antwoordde iemand met Homerus. Onze bronnen zijn het er niet over eens wie.
In Plutarchus' Alexander (28) spreekt Alexander zelf. Gewond door een pijl zegt hij tegen zijn metgezellen dat wat er stroomt bloed is, geen "Ichor, zoals dat in de aderen van de zalige goden vloeit." In Plutarchus' essay over Alexanders fortuin (Moralia 341b) zit de wond in de enkel (in sommige oudere vertalingen weergegeven als "hiel"), van een Indiaas projectiel, en zegt hij het glimlachend tegen zijn vleiers.
Athenaios vertelt een andere versie. Hij beroept zich op Aristobulos voor de bewering dat Dioxippos, een Atheense worstelaar en bokser, de Homerische regel citeerde toen Alexander gewond was. De geciteerde regel is die van Homerus, Ilias 5.340. In het ene verslag maakt de koning de grap, in het andere een omstander. Beide laten zien hoe bekend de passage was.
Waar we op steunen
Antieke bronnen
- Homerus, Ilias 5.334-342, 5.416-417, 5.870, 5.899-904. Vertaling: A. T. Murray, Loeb Classical Library (1924).
- Apollonius van Rhodos, Argonautica 4.1638-1688 (Talos); [Apollodorus], Bibliotheca 1.9.26.
- Plutarchus, Alexander 28, en Over het geluk of de deugd van Alexander (Moralia 341); Athenaios, Het gastmaal der sofisten boek 6 (de anekdote over Dioxippos), Loeb-vertaling door C. B. Gulick.
Moderne wetenschap
- Liddell, Scott en Jones, Grieks-Engels woordenboek (Lexicon), lemma ἰχώρ.
- R. S. P. Beekes, etymologisch woordenboek van het Grieks (Etymological Dictionary), deel 1 (Brill), pp. 607-608.
- Oxford English Dictionary, lemma "ichor."


