İskandinav · 5 dk okuma

Odin Yunan mı? Troya'dan ya da Türkiye'den mi Geldi?

Odin Yunan değildi. Troya ve Türkiye anlatısı, Snorri Sturluson'un 13. yüzyıldaki soyağacından gelir; Odin adı ise Cermen kökenlidir.

Hikâyeler sayfasına dön
Ortaçağ İzlandalı bir kâtip, duvarlarla çevrili bir şehrin kil maketinin yanında parşömen üzerine soyağacı çiziyor; pencerenin dışında gri sularda bir uzungemi duruyor.

Odin Yunan değildir. Onun bugünkü Türkiye'de bulunan Troya'dan geldiği fikri, 13. yüzyılda İskandinav tanrılarına bir Troya soyağacı veren İzlandalı Snorri Sturluson'dan çıkar. Odin adı ise Cermen kökenlidir.

Troya ve Türkiye anlatısı nereden geliyor?

Anlatı, Snorri'nin Edda'sının Önsöz bölümünden gelir. Bu bölümü eski din sona erdikten çok sonra bir Hristiyan yazmıştır. Önsöz, tanrıların bir zamanlar gerçek insanlar olduğunu savunan evhemerist bir anlatıdır. Troyalıların torunları olan Æsir İskandinavya'ya göç eder ve hanedanlar kurar. O kadar refah içindedirler ki sonraki kuşaklar onları tanrı sanır.

Snorri, Troya'yı dünyanın ortasına yakın bir yere koyar ve Anthony Faulkes'in çevirisinde şöyle der: "oradaki ülkeye Türkiye deriz." Soyağacı Kral Priamos'tan Tróán'a, oradan Trór'a uzanır. Trór, Thor'dur ve Trakya'da Loricus adlı bir dük tarafından yetiştirilir. Soy, "bizim Odin dediğimiz" Vóden'e kadar iner.

Brodeur çevirisinde Odin, büyük bir kalabalıkla "Türkland"dan ayrılmaya hazırlanır. On iki başkanı yargıç olarak atar ve yasaları, daha önce Troya'da olduğu gibi, Türklerin geleneklerine göre koyar. Yolu Saksland ve Jutland üzerinden İsveç'e (Sigtún) ve Norveç'e uzanır.

Snorri Ásgard'ı Troya'ya mı yoksa Don'un doğusuna mı yerleştirdi?

Snorri iki farklı hikâye anlatır. Önsöz'de ve Gylfaginning'de tanrılar dünyanın ortasında bir şehir kurar: "Ásgard diye bilinir. Biz ona Troya deriz." Snorri dışında buna benzer bir şey yoktur, bu yüzden putperest inancın parçası sayılamaz.

Ynglinga saga ise başka bir coğrafya verir. Tanais Nehri Karadeniz'e akar ve nehrin doğusunda, Asya'daki ülkeye Asaland ya da Asaheim denir. Başkenti Ásgard'dır ve Odin adlı bir reis orada yaşar. Türkland komşu bir bölgedir, Ásgard değildir. Dolayısıyla "Troya ve Türkiye yakınında Ásgard" iki metnin karışımıdır. Bu yerlerin gerçekte nerede olduğu tartışmalıdır ve destan Troya'dan hiç söz etmez.

Ynglinga saga'da Odin ayrıca bir tanrı değil, ölümlü bir kral ve büyücüdür. O öldüğünde İsveçliler onun eski Ásgard'a gittiğine inanır. Kaynakların sunduğu haliyle tanrılar için İskandinav Tanrıları: Ásgard'da ve Ötesinde Kim Kimdir yazısına, Ásgard'ın evrendeki yeri için İskandinav mitolojisinin dokuz dünyası, açıklamalı yazısına bakabilirsiniz.

İzlandalı bir Hristiyan neden Troya kökeni uydursun?

Araştırmacılar tek bir cevap yerine çeşitli nedenler sunar. Faulkes, bir nedenin, belki de ana nedenin, Snorri'nin hikâyelerinin Hristiyan ortodoksisi için tehlikeli olduğu suçlamasını savuşturmak olduğunu düşünür. Tanrılar yalnızca usta eski insanlarsa, şiirler zararsızdır. Bu görüş tartışmalıdır, ama geniş kabul görür.

Troya kökenli soy iddiası ayrıca modaydı. Faulkes, fikrin iki şeyin birleşmesinden doğmuş olabileceğini öne sürer: Ari'nin İskandinav tanrılarının Türklerden geldiği yönündeki sözü ve Trójumanna saga'da Troyalılar için kullanılan "Tyrkir" sözcüğü. Bu destan, Phrygiuslu Dares'in Eski İzlanda dilindeki uyarlamasıdır ve büyük olasılıkla 13. yüzyılın ortasında bir İzlandalı tarafından yazılmıştır. Aynı erken çeviri döneminin bir başka eseri olan Breta sögur, Aeneis'ten alınmış bir Aeneas ve Turnus özetiyle açılır. Faulkes, Snorri'nin muhtemelen Frank efsanesi gibi Avrupa'daki Troya kökeni efsanelerinden etkilendiğini de ekler. Frank efsanesinin en eski ortaçağ anlatısı, 7. yüzyıla ait sahte Fredegar kroniğidir. Roma'nın kendi versiyonu için Aeneas: Roma'yı kuran mülteci yazısına, tarihsel soru için Truva Savaşı Gerçek Miydi? yazısına bakın.

Snorri soyağacını İngiltere'ye de bağlar. Seskef'ten Odin'e uzanan çizgisi, Anglo-Sakson geleneğindeki Sceaf'ten Woden'e uzanan çizgiye paraleldir ve Æsir'in asıl adlarının orada daha iyi korunduğunu söyler.

Odin adı bize ne söyler?

Ad Cermen kökenlidir. Eski Nors dilindeki Óðinn, Proto-Cermence *Wōdanaz'dan gelir. Bu da kabaca "öfkeli, çılgın, esinlenmiş" anlamına gelen *wōdaz sıfatı üzerine kurulmuştur (bkz. Kroonen'in Proto-Cermen sözlüğü). İlgili sözcükler arasında Eski Nors óðr ve "kâhin" anlamına gelen Latince vātēs vardır. Bremenli Adam, 11. yüzyılda Wodan'ı "öfke" diye açıklamıştı bile. Yaklaşık beşinci yüzyıla ait Vindelev brakteatında Proto-Nors wodnas biçimi okunur.

Bunların hiçbiri Yunancaya işaret etmez.

Gerçek bir Yunan bağlantısı var mı?

Çevrilmiş adlardan oluşan bir zincir vardır, ancak bu ortak köken demek değildir. Tacitus, Germania 9'da Cermenlerin "en çok Merkür'e tapar" olduğunu, ona belirli günlerde insan kurban ettiklerini, "Mars" ve "Herkül"ü ise hayvan sunularıyla yatıştırdıklarını yazar. Wodan'ın adını hiç anmaz. Kullandığı yönteme interpretatio romana denir (Tacitus bu ifadeyi Germania 43'te farklı bir tanrı çifti için kullanır). Araştırmacılar onun Merkür'ünü Wodan, Mars'ını Tyr, Herkül'ünü de Donar, yani Thor olarak okur.

Yunanca adım daha sonra gelir. Latince dies Mercurii, gezegen haftasındaki Yunanca "Hermes'in günü"ne karşılık gelir. Bu, Yunancada 2. yüzyılın sonlarında Vettius Valens tarafından belgelenir. Haftanın tam kökeni tartışmalıdır, ancak sistem 1. yüzyıldan itibaren Roma İtalyası'nda iyi belgelenmiştir. Cermence konuşanlar Roma gününü sonradan Woden'in günü olarak karşıladı. Hikâyenin tamamı İngilizce haftanın dört günü İskandinav tanrılarının adını taşır yazısındadır.

Odin ile Hermes ya da Merkür arasında karşılaştırmalar vardır: ölülerin rehberi, bir gezgin, söz ustası. Caesar, Galyalıların Merkür'ünü tüm sanatların mucidi ve yolların ile yolculukların rehberi saydığını yazar (Gallia Savaşı 6.17). Ama Odin aynı zamanda çılgınlığın, savaşın, şiirin ve runlerin tanrısıdır; bunu Odin bilgelik için bir göz verdi yazısında görebilirsiniz. "Odin, Hermes'tir" sözünü bir soy bağı olarak değil, bir karşılaştırma olarak ele alın. Roma dininin de kendine ait tanrıları vardı; bunu Yunan ve Roma Tanrıları Yan Yana yazısı anlatır.

Thor Heyerdahl'ın Odin arayışı ne oldu?

Heyerdahl, 2001'de Azak'ta kazıya başladı. Ingen grenser (1999) kitabında Odin'in yurdunu önce Kafkasya'da ve Azerbaycan'da aradı. Jakten på Odin (2001) kitabında ise Azak'ı ve gerçek bir reis olan Odin'i savundu. Snorri'nin soyağacında kuşakları geriye doğru saydı ve İ.Ö. birinci yüzyıla vardı. Şöyle dedi: "Bu benim kuramım değil... Snorri'nin kuramı."

Savı, Azak ile Æsir, Udi ile Odin, Tyr ile Türkiye gibi ad benzerliklerine dayanır. Norveçli eleştirmenler bunu seçici okumaya dayalı bir sözde arkeoloji olarak niteledi. Dilbilimciler de Azak'ın adını, Heyerdahl'ın Æsir için verdiği tarihten bin yıldan fazla sonra Türklerden aldığına dikkat çeker. Uzmanlar bu hipotezi reddeder.

Dayandığımız kaynaklar

Antik kaynaklar

  • Snorri Sturluson, Edda, Önsöz ve Gylfaginning. Çeviriler: Anthony Faulkes (Everyman, 1987); Arthur Gilchrist Brodeur, Nesir Edda (New York, 1916).
  • Snorri Sturluson, Ynglinga saga (Heimskringla içinde), 1-2 ve 9. bölümler.
  • Tacitus, Germania 9 ve 43.
  • Caesar, Gallia Savaşı 6.17.

Modern araştırmalar

  • Anthony Faulkes, Snorra Edda Önsöz'ündeki putperestliğe yönelik tutumlar üzerine makale, Glendinning ve Bessason (ed.), Edda derlemesi (Manitoba Üniversitesi Yayınları, 1983), s. 283-314.
  • Guus Kroonen, Etymological Dictionary (Brill, 2013), Proto-Cermen dilinin etimolojik sözlüğü.
  • Thor Heyerdahl, Jakten på Odin (2001): yukarıda tartışılan, uzmanların reddettiği kuram.

Okumaya devam et